Temel Haklar Etki Değerlendirmesi (FRIA), AB Yapay Zeka Tüzüğü’nün en çok yanlış anlaşılan belgesi. Adı değiştirilmiş bir mahremiyet değerlendirmesi değil, herkesten istenmiyor ve omnibus ertelemesinden sonra son tarihi, 2025’te yazılan yazıların çoğunda geçen tarih değil. Aşağıda, Türkiye ile bağlantılı bir şirketin gerçekte bilmesi gerekenleri ve halihazırda yaptığınız KVKK çalışmasını tekrarlamadan bir FRIA’yı nasıl yürütebileceğinizi anlatıyoruz.
FRIA kimin görevi, kim kapsam dışında?
Madde 27 bu yükümlülüğü sağlayıcıya değil kullanıcıya (deployer) yüklüyor ve yalnızca üç gruba: kamu kurumları; kamu hizmeti sunan özel kuruluşlar (eğitim, sağlık, barınma, temel altyapı hizmetleri); ve Ek III’te sayılan iki belirli sistemin kullanıcıları, yani kredi skorlama (5(b)) ile hayat ve sağlık sigortasında risk değerlendirmesi ve fiyatlama (5(c)).
Türkiye’deki ekosisteme uyarlarsak: skorlama modeli AB’deki tüketicilerin krediye erişimini belirleyen bir fintech, AB pazarında hayat veya sağlık poliçesi fiyatlayan bir insurtech ve ürünü AB’de kamu hizmeti gören her teknoloji tedarikçisi kapsamda. Özel şirketlere analitik hizmeti satan bir B2B SaaS şirketi ise kullanıcı sıfatıyla genellikle kapsam dışında kalır. Ancak kurumsal müşterileriniz kapsamda olabilir ve bu durumda belge hazırlama yükünü sözleşme yoluyla size aktaracaklardır.
Gerçek son tarih
FRIA, Ek III’teki yüksek riskli sistemlerin kullanımına bağlı bir yükümlülük. Omnibus paketi Ek III yükümlülüklerini 2 Aralık 2027‘ye ertelediği için FRIA yükümlülüğü de bu takvime göre işliyor. Yine de bu, konuyu rafa kaldırmak için bir gerekçe değil. AB’deki kurumsal alıcılar ve kamu ihaleleri, kanuni tarihten önce temel haklara ilişkin dokümantasyonu sözleşmelerde şart koşmaya şimdiden başladı. Tamamlanmış bir FRIA, satın alma süreçlerinde avantaj sağlıyor.
FRIA’da neler yer alır?
Madde 27; kullanım sürecinin ve süresinin tanımını, etkilenmesi muhtemel kişi ve grup kategorilerini, bu gruplar için öngörülen belirli zarar risklerini, insan gözetimi tedbirlerini ve riskler gerçekleştiğinde atılacak adımları (iç yönetişim, şikâyet kanalları, telafi yolları) istiyor. Değerlendirmenin sonucu, AI Office‘in hazırlamakla görevli olduğu şablon kullanılarak piyasa gözetim otoritesine bildiriliyor.
FRIA ve KVKK etki değerlendirmeniz: tek süreç, iki belge
| DPIA (GDPR 35 / KVKK uygulaması) | FRIA (AI Act 27) | |
|---|---|---|
| Bakış açısı | Mahremiyet ve veri koruma | Tüm temel haklar: ayrımcılık yasağı, insan onuru, hizmetlere erişim, tüketicinin korunması |
| Ne zaman gerekir? | Yüksek risk taşıyan kişisel veri işleme | Belirli yüksek riskli yapay zeka sistemlerinin kullanımı |
| Analizin odağı | Veri akışları, hukuki sebep, güvenlik | Kararın etkilenen gruplar üzerindeki etkisi, gözetim, başvuru yolları |
| Sonuç | İç kayıt; risk giderilemiyorsa otoriteye danışma | Piyasa gözetim otoritesine bildirim |
Madde 27, FRIA’nın mevcut bir DPIA’ya dayanarak hazırlanmasına açıkça izin veriyor. AB’ye hizmet veren bir Türk şirketi için en verimli sıralama şu: önce DPIA (KVKK ve GDPR için zaten gerekli), ardından etkilenen gruplar, gözetim ve telafi bölümleri eklenerek FRIA’ya genişletme. Böylece tek bir değerlendirme süreciyle birbiriyle uyumlu iki belge elde edilir.
Yedi adımda FRIA
- Kapsam: herhangi bir harcama yapmadan önce gerçekten Madde 27’deki kategorilere girip girmediğinizi doğrulayın.
- Kararı tanımlayın: sistem neye karar veriyor veya neyi önemli ölçüde etkiliyor; hangi süre içinde, hangi hacimde?
- Etkilenen grupları belirleyin; çıktıdan etkilenen ve kullanıcı olmayan kişiler (başvurusu reddedilenler, fiyat nedeniyle hizmete erişemeyen müşteriler) ve kırılgan gruplar da dahil.
- Haklar üzerindeki etkileri değerlendirin: ayrımcılık, temel hizmetlerden dışlanma, ekonomik zarar, insan onuru.
- Gözetimi planlayın: incelemeyi kim yapıyor, kararı değiştirme yetkisi kimde, sorunlar hangi kanaldan üst kademeye iletiliyor?
- Telafi mekanizmasını kurun: şikâyetlerin alınması, kararın bir insan tarafından yeniden değerlendirilmesi, tekrar eden sorunlar görüldüğünde modelin düzeltilmesi.
- Belgeleyin, bildirin, güncelleyin. FRIA bir kez yapılıp bırakılmaz; kullanım şekli değiştiğinde yenilenir.
KVKK kapsamındaki DPIA uygulamasıyla uyumlu bir FRIA şablonunu Kurucu Akademisi için hazırlıyoruz. O zamana kadar FRIA ve yüksek riskli yapay zeka sistemi sözlük maddelerimizden ve Yapay Zeka & Algoritma Hukuku sayfamızdan başlayabilirsiniz.
Kaynak. (AB) 2024/1689 sayılı Yapay Zekâ Tüzüğü (AI Act); 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu; (AB) 2016/679 sayılı Genel Veri Koruma Tüzüğü (GDPR). Kanun bağlantıları mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel resmî metinlere gider.
Bu yazı yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Omnibus revizyonları dahil, Temmuz 2026 itibarıyla geçerli durumu yansıtır.
Yazar
-
Tüm yazıları görMümtaz, 2016 yılında kurduğu Vircon Legal'in Yönetici Ortağıdır. Kurucu, yatırımcı ve operatörlere finansman turları, birleşme ve devralmalar (M&A), sınır ötesi şirketleşme ve düzenlemeye tabi alanlarda; kripto-varlık altyapısı, fintech ve oyun dahil; danışmanlık verir; her işe eski bir startup kurucusunun bakış açısını taşır. Legal 500 Recommended Lawyer (2025-2026) seçilmiştir ve Startup Hukuku kitabının ortak yazarıdır. Canonical profile: https://mumtazhacipasaoglu.com · Open-access legal guides: https://github.com/mumtazhpo