AI Act sohbetine gelecekteki tarihler hâkim. Ağustos 2026, Aralık 2027. Oysa bir kademe 2 Şubat 2025’ten beri tamamen uygulanıyor, Tüzüğün en yüksek cezalarını taşıyor (35 milyon Euro’ya veya küresel cironun %7’sine kadar) ve omnibus ertelemelerinden hiç etkilenmedi: Madde 5’in yasaklı uygulamaları. Bu örüntülerden biri ürününüzde varsa uyum sorusu “ne zaman” değil; “şimdi”.
Sekiz yasak, ürün diline çevrilmiş hali
- Sublimlinal veya manipülatif teknikler: davranışı esaslı biçimde çarpıtan ve önemli zarara yol açanlar. Yapay zeka kişiselleştirmesiyle güçlenmiş dark pattern tasarımlar bu çizgiye rahatsız edici ölçüde yakın.
- Kırılganlıkların istismarı: yaş, engellilik veya ekonomik durum. Reşit olmayanların ya da mali sıkıntıdaki kullanıcıların harcamasını maksimize etmeye ayarlı bir etkileşim motoru ders kitabı örneği.
- Sosyal skorlama: kamu veya özel aktörlerce, ilgisiz bağlamlarda aleyhte muameleye yol açacak şekilde.
- Öngörücü kolluk: yalnızca profilleme veya kişilik özelliklerine dayalı.
- Yüz görüntülerinin hedefsiz kazınması: internetten veya kameralardan tanıma veritabanı kurmak için; eğitim seti derleyen herkesi ilgilendirir.
- İşyeri ve okullarda duygu tanıma (güvenlik ve tıbbi istisnalar hariç). İK izleme araçları ve sınav gözetim yazılımları burada yaşar.
- Biyometrik sınıflandırma: ırk, siyasi görüş, sendika üyeliği, inanç, cinsel yaşam veya yönelim çıkarımı.
- Kamusal alanda gerçek zamanlı uzaktan biyometrik teşhis: kolluk amaçlı, dar istisnalarla.
Türk şirketleri için üç tuzak
Tuzak bir: “Biz sadece kullanıyoruz, biz geliştirmedik.” Madde 5; piyasaya sürmeyi, hizmete almayı ve kullanmayı bağlar. AB kullanıcıları üzerinde duygu çıkarımı yapan üçüncü taraf bir gözetim aracını devreye almak, yalnızca tedarikçinin değil sizin ihlalinizdir.
Tuzak iki: kimsenin hukuki adıyla çağırmadığı özellik. Hiçbir ürün yöneticisi spesifikasyona “sosyal skorlama” yazmaz. “Güven skoru”, “kullanıcı kalite endeksi”, “risk katmanı” olarak gemiye biner. Test işlevseldir: toplulaştırılmış bir davranış skoru, verinin geldiği bağlamla ilgisiz alanlarda aleyhte muamele doğuruyor mu?
Tuzak üç: eğitim seti menşei. Satın aldığınız veri seti ölçekli yüz kazımayla kurulmuşsa, yasak uygulamaya uzanır; bilerek sipariş eden veya kullanan için menşe sorumluluğu sizdedir.
Bu çeyrek yapılacaklar
- Özellik listenize ve tedarikçi özelliklerine yukarıdaki sekiz örüntüyle bir Madde 5 taraması uygulayın; bir günlük iştir.
- Yeniden adlandırmayın, yeniden tasarlayın: işlevsel testi geçemeyen özellik, kod tabanınızı ve pazarlamanızı okuyan bir düzenleyici karşısında kozmetik etiketle kurtulmaz.
- Taramayı belgeleyin. Soru gelirse, “değerlendirdik ve etrafından tasarladık” ile sessizlik arasındaki fark, savunma ile ikrar arasındaki farktır.
Tüzüğün kalanı planlayabileceğiniz bir takvimle geliyor; 2 Ağustos şeffaflık yükümlülükleri ve işe alımda yapay zeka yazılarımıza bakın. Madde 5, çoktan gelmiş olan kısım.
Kaynak. (AB) 2024/1689 sayılı Yapay Zekâ Tüzüğü (AI Act).
Bu yazı yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Temmuz 2026 itibarıyla geçerli durumu yansıtır.
