Bir Türk oyun stüdyosu, sevilen bir dublaj sanatçısının sesini yeni bir karakterde kullanmak istiyor; sanatçı emekli olduğu için stüdyo eski kayıtlarla bir ses modeli eğitiyor. Bir ajans, ünlü bir ismi onun hiç görmediği bir reklamda “konuşturuyor.” Bir fintech şirketinin müşteri kayıt aramasını, klonlanmış bir yönetici sesi açıyor. Üç örnek de görünüşte farklı, ama aslında aynı hukuki soruna dayanıyor: Ses kime aittir ve dünkü kayda verilen rıza, yarın yapılacak sentez için ne ifade eder?
Türk hukuku: üç ayrı koruma alanı
Kişilik hakları (TMK m.24–25) sesi ve görüntüyü kişiliğin unsurları olarak korur: izinsiz ticari klonlama, telif meselesinden bağımsız olarak bir ihlaldir ve saldırının önlenmesi ile tazminat yoluyla giderilir. Veri koruma: kişiyi tanımlamak için kullanılan ses izi biyometrik veridir. KVKK’da özel nitelikli veri sayılır, açık bir hukuki dayanak gerektirir ve Kurul’un biyometri kararları “zorunluluk” şartının ne kadar dar yorumlandığını gösterir. Telif (FSEK): kullanılan kayıtlar üzerinde icracı ve yapımcıların bağlantılı hakları bulunur; ses tek başına bir “eser” olmasa bile, eski kayıtlarla model eğitmek bu hakları gündeme getirir. 2015’teki bir reklam için alınan kayıt kullanım lisansı, 2026’da yeni konuşma sentezlemeye izin vermez. Amaçla sınırlılık ilkesi üç alanın hepsinde geçerlidir.
Yaklaşan etiketleme kuralları
Sentetik ses konusunda iki düzenleme aynı noktada buluşuyor. AI Act Madde 50, yapay zekayla üretilen sesin makine tarafından okunabilir şekilde işaretlenmesini (Digital Omnibus uyarınca 2 Aralık 2026’dan itibaren) ve deepfake‘lerin açıkça belirtilmesini (2 Ağustos 2026’dan beri) zorunlu tutuyor. Türkiye’de ise bekleyen TCK değişiklik teklifi; sentetik içeriklere görünür bir “Yapay Zekâ Tarafından Üretilmiştir” etiketi konmasını, hukuka aykırı içeriğin altı saat içinde kaldırılmasını ve teklif metnine göre BTK eliyle denetlenecek platform yükümlülüklerini öngörüyor. 5651 sayılı Kanun kapsamındaki platform denetimi ise 31 Temmuz 2026’dan beri 7590 sayılı Kanun’la Siber Güvenlik Başkanlığı’nda. Ses özelliklerini, etiketleme ve geri çekme imkânı baştan sürece dahil olacak şekilde şimdiden tasarlayın; yayımlanmış bir sese kaynak bilgisini sonradan eklemek neredeyse imkânsızdır.
Kullanımı hukuka uygun kılan sözleşme
Ses klonlama hizmeti alıyor ya da bu teknolojiyi kullanıyorsanız, sözleşmeyi bir hizmet alımı gibi değil bir hak devri gibi kurgulayın. Sözleşmede şunlar yer almalı: kullanım biçimi olarak sentezi açıkça belirten rıza; ürün, süre ve ülke bakımından sınırlandırılmış kapsam; rızanın geri alınma yolu ve bunun sonuçları; kullanıma bağlı ücret; ve eğitimde kullanılan kayıtlar üzerindeki icracı ile yapımcı haklarını güvence altına alan taahhüt zinciri. Tedarikçiye ise rıza kayıtlarının nerede saklandığını ve lisans sona erdiğinde modele ne olacağını sorun.
Üç alan, üç ayrı yaptırım
| Alan | Dayanak | Ne zaman devreye girer? | Olası yaptırımlar |
|---|---|---|---|
| Kişilik hakları | TMK m.24–25 | Ses veya görüntünün izinsiz ticari kullanımı | Saldırının önlenmesi, maddi ve manevi tazminat, kazancın devri |
| Veri koruma | KVKK (özel nitelikli veri) | Ses izinin kişiyi tanımlamak için kullanılması | Kurul tarafından verilen idari para cezaları, işleme yasağı, silme kararları |
| Bağlantılı haklar | FSEK (icracı/yapımcı) | Korunan kayıtlarla eğitim yapılması veya sentez üretilmesi | Üç kata kadar tazminat, toplatma |
Rıza maddesinde neler olmalı?
Gerçekten koruma sağlayan bir sentez rızası yedi konuyu düzenler: (1) teknolojinin açıkça adlandırılması; “kayıtların kullanımı” değil, “ses modelinin eğitilmesi ve yeni konuşma üretilmesi”; (2) kapsam; hangi ürünler, hangi diller, hangi pazarlar; (3) süre ve süre bittiğinde yalnızca çıktıların değil modelin de akıbeti; silinmesi ya da yediemine bırakılması; (4) hassas bağlamlarda (siyaset, sağlık, tanıklık/tavsiye) onay hakkı; (5) ücret yapısı; götürü bedel, kullanım başına ödeme veya gelir payı; (6) rızanın geri alınma usulü ve yayımlanmış içerik için kademeli kaldırma süresi; (7) kayıtları sağlayan tarafın, icracı ve yapımcı haklarının temiz olduğunu taahhüt etmesi. Klonlamayı sizin adınıza bir platform yapıyorsa, aynı yedi konuyu karşılıklı olarak tedarikçi sözleşmenize de ekleyin; iki sözleşme arasında kalan her boşluk, sorumluluğun size yüklendiği alandır.
İnsan taklitçi (sound-alike) kullanmak, klonlamaktan daha mı güvenli?
Kendiliğinden değil. Bir sesi, o kişinin ürünü desteklediği izlenimini verecek şekilde kullanmak yine kişilik haklarını ve haksız rekabet kurallarını ihlal edebilir. Belirleyici olan kullanılan teknoloji değil, yanıltıcı olup olmadığıdır.
Kendi çalışanlarımızın sesiyle model eğitebilir miyiz?
Ancak gerçekten özgür iradeye dayanan ve belirli bir rızayla. İş ilişkisi içinde verilen rıza hem KVKK hem de GDPR bakımından tartışmaya açıktır. Bu yüzden ses kullanımı için ayrı bir ücret ödeyin ve çalışanın hiçbir olumsuz sonuçla karşılaşmadan reddedebilmesini sağlayın.
Bu hafta yapılacaklar
Ürünlerinizden herhangi biri insandan türetilmiş bir sesle konuşuyorsa, özellikle sentezi kapsayan rıza belgesini bulun. Böyle bir belge yoksa, temin edilene kadar o özelliğin kullanımını genişletmeyin; bu sorunu çözmenin en ucuz zamanı şimdi.
İlgili: yasaklı uygulamalar · Yapay Zeka Uyum Merkezi.
Kaynak. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu; 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu; 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu; (AB) 2024/1689 sayılı Yapay Zekâ Tüzüğü (AI Act); 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu. Kanun bağlantıları mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel resmî metinlere gider.
