Bir Türk oyun stüdyosu, sevilen dublaj sanatçısının sesini yeni bir karakter için istiyor; sanatçı emekli olduğundan stüdyo eski kayıtlarla bir ses modeli eğitiyor. Bir ajans, ünlünün hiç görmediği bir reklamda ünlüyü “oynatıyor.” Bir fintech’in onboarding aramasını klonlanmış yönetici sesi açıyor. Üçü de farklı kılıkta aynı hukuki problem: ses kimindir ve dünkü kayda verilen rıza, yarınki sentez hakkında ne söyler?
Türk katmanı: üç koruma halkası
Kişilik hakları (TMK m.24–25) sesi ve görüntüyü kişinin değerleri olarak korur: izinsiz ticari klonlama, telif sorusundan bağımsız bir ihlaldir; tecavüzün önlenmesi ve tazminatla karşılanır. Veri koruma: kişiyi tanımlamada kullanılan ses izi biyometrik veridir. KVKK’da özel nitelikli kategori; açık hukuki dayanak gerekir ve Kurul’un biyometri kararları “zorunluluğun” ne kadar dar okunduğunu gösterir. Telif (FSEK): alttaki kayıtlar icracı ve yapımcı (bağlantılı) haklarını taşır; ses tek başına “eser” olmasa da eski seanslarla model eğitmek bu hakları devreye sokar. 2015 reklamında kullanım lisansı, 2026’da yeni konuşma sentezleme lisansı değildir; amaçla sınırlılık üç katmanı da keser.
Gelen etiketleme rejimi
Sentetik seste iki rejim kesişiyor. AI Act Madde 50 (2 Ağustos 2026’dan beri yürürlükte) yapay zeka üretimi sesin makine tarafından okunabilir işaretlenmesini ve deepfake‘lerin açıklanmasını ister. Türk tarafında bekleyen TCK değişiklik teklifi, sentetik içerikte görünür “Yapay Zekâ Tarafından Üretilmiştir” etiketi, ihlal içerikte altı saatte kaldırma ve BTK eliyle platform yükümlülükleri öngörüyor. Ses özelliklerini etiketleme ve geri çekme hatta olacak şekilde bugünden kurun; yayımlanmış sese menşe bilgisini sonradan eklemek imkânsıza yakındır.
Hukuka uygun kılan sözleşme
Ses klonlama sipariş ediyor veya kullanıyorsanız, bunu hizmet alımı gibi değil hak devri gibi kâğıda dökün: kullanım olarak sentezi açıkça adlandıran rıza; ürün, süre ve ülkeyle sınırlı kapsam; geri alma mekanizması ve sonuçları; kullanıma bağlı bedel; ve eğitim kayıtlarının icracı-yapımcı haklarını kapsayan taahhüt zinciri. Tedarikçi tarafında rıza kayıtlarının nerede tutulduğunu ve lisans bitince modele ne olacağını sorun.
Üç katman, üç yaptırım
| Katman | Kaynak | Ne tetikler | Yaptırım profili |
|---|---|---|---|
| Kişilik hakları | TMK m.24–25 | Ses/görüntünün izinsiz ticari kullanımı | Tecavüzün önlenmesi, maddi-manevi tazminat, kazanç devri |
| Veri koruma | KVKK (özel nitelikli) | Kişiyi tanımlamada kullanılan ses izi | Kurul cezaları, işleme yasağı, silme kararları |
| Bağlantılı haklar | FSEK (icracı/yapımcı) | Korunan kayıtlardan eğitim veya sentez | Üç kata kadar tazminat, toplatma |
Rıza maddesinin iskeleti
Kâğıdı hak eden bir sentez rızası yedi noktayı kapsar: (1) adı konmuş teknoloji; “kayıtların kullanımı” değil, “ses modeli eğitimi ve yeni konuşma üretimi”; (2) kapsam; hangi ürünler, hangi diller, hangi pazarlar; (3) süre ve süre sonunda modelin (yalnızca çıktıların değil) akıbeti; silme veya emanet; (4) hassas bağlamlarda (siyaset, sağlık, tanıklık/onay) onay hakkı; (5) bedel yapısı; götürü, kullanım başı veya gelir payı; (6) geri alma mekaniği ve yayımlanmış içerik için tasfiye süresi; (7) kayıtları teslim edenden icracı-yapımcı haklarının temiz olduğuna dair taahhüt. Klonlamayı sizin için bir platform yapıyorsa aynı yedi noktayı aynalayıp tedarikçi sözleşmenize koyun; iki belge arasındaki boşluk, sorumluluğun biriktiği yerdir.
İnsan taklitçi (sound-alike) klondan daha mı güvenli?
Otomatik olarak değil. Bir sesi onay izlenimi verecek şekilde kullanmak yine kişilik haklarını ve haksız rekabet kurallarını ihlal edebilir. Test teknoloji değil, aldatmadır.
Kendi çalışanlarımızın sesiyle eğitebilir miyiz?
Ancak gerçekten özgür ve belirli rızayla. İş ilişkisi bağlamı rızayı hem KVKK hem GDPR’da kırılganlaştırır, o yüzden ayrı bedel ödeyin ve sonuçsuz ret hakkı tanıyın.
Bu haftanın ödevi
Herhangi bir ürün özelliği insandan türetilmiş sesle konuşuyorsa, özellikle sentezi kapsayan rıza belgesini bulun. Yoksa, bulana kadar o özelliği büyütmeyi durdurun; bunu düzeltmenin en ucuz anı şimdidir.
İlgili: yasaklı uygulamalar · Yapay Zeka Uyum Merkezi.
Yazar
Bu konu masanızdaysa
Kurucu Akademisi'nde şablonlar ve kontrol listeleri ücretsiz; spesifik bir durum için 30 dakikalık ön görüşme planlayabilirsiniz.
Kurucu AkademisiGörüşme planlayın