Sermaye kolay yükselir, zor iner. Erken turlarını tüketmiş bir startup, kâr payı dağıtmadan fazla nakdi ortaklara geri vermek isteyen şirket, geri aldığı payları yok eden kurucu ekibi, yeni yatırımcı gelmeden önce bilançosunu düzelten şirket: bunların her biri sermaye azaltımına götürür ve her biri 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) 473–475. maddelerindeki aynı usulle karşılaşır. Usul, belirli bir sermayeye güvenerek şirkete kredi açan alacaklıları korumak için vardır ve bu yüzden sermaye artırımının mantığını tersine çevirir: yönetim kurulu kararı ve tescil yerine yüzde yetmiş beş nisaplı bir genel kurul kararı, bir yönetim kurulu raporu, üç ilan, alacaklıların ödeme veya teminat isteyebileceği iki aylık süre, belgeler sunulmadıkça sicilin yapamayacağı bir tescil ve göz ardı edilen alacaklılar için iki yıllık iptal davası. Bu yazı azaltımın ne zaman anlamlı olduğunu, kararı ve raporu, alacaklılara çağrıyı ve zarar mahsubu amaçlı azaltımlardaki istisnasını, eş zamanlı azaltım ve artırımın sıralamasını, asgari sermaye tabanını, sermayenin hangi kısmının çıktığını belirleyen vergi kurallarını ve kendi payını iktisap ile bölünme hükümleriyle etkileşimi anlatır. TTK m.376 rehberimizin devamıdır; şirketin kendi paylarını iktisabına ilişkin yazımız bunu izleyecektir.
Şirket sermayesini neden azaltır?
Türk uygulaması üç neden tanır. Birincisi zarar mahsubu: birikmiş zararları sermayesini eritmiş bir şirket, itibarî sermayeyi karşılığı hâlâ mevcut olan tutara indirir; bu bilançoyu temizler, kâr dağıtma imkânını geri getirir ve genel kurulun “sermayenin üçte biri ile yetinme” kararı alabildiği TTK m.376/1 ve 2’deki sermaye kaybı eşiklerine verilebilecek yanıtlardan biridir. İkincisi gerçek anlamda sermayenin iadesi: ihtiyacından fazla nakit tutan şirket sermayenin bir kısmını pay sahiplerine geri öder; startuplarda nadir, aile şirketlerinde ve satış sonrası yapılarda yaygındır. Üçüncüsü tekniktir: şirketin iktisap ettiği ve elden çıkaramadığı paylar TTK m.386 uyarınca sermaye azaltımı yoluyla yok edilmek zorundadır; malvarlığını şirketten çıkaran bir bölünme de azaltım gerektirebilir ve bu hâlde m.162, 473 ve 474’teki alacaklı koruma kurallarını devre dışı bırakır. TTK m.473/1, azaltılan kısmın yerine bedelleri tamamen ödenecek yeni paylar çıkarılmıyorsa bunların hepsini kapsar; yeni paylar çıkarılıyorsa m.473/1 esas sözleşme değişikliği kararı aramaz.
Genel kurul kararı ve yönetim kurulu raporu
TTK m.473/1, genel kurulun esas sözleşmenin gerektiği şekilde değiştirilmesini karara bağlamasını ister ve bir açıklama yükümü ekler: genel kurul çağrı ilanlarında, mektuplarda ve internet sitesi bildiriminde, sermaye azaltılmasına gidilmesinin sebepleri ile azaltmanın amacı ve ne şekilde yapılacağı ayrıntılı biçimde ve hesap verme ilkelerine uygun olarak açıklanır. Yönetim kurulu ayrıca bu hususları içeren bir raporu genel kurula sunar; genel kurulca onaylanan rapor tescil ve ilan edilir. TTK m.473/3, m.421/3’ün birinci cümlesini uygular: karar, sermayenin en az yüzde yetmiş beşini oluşturan payların sahiplerinin veya temsilcilerinin olumlu oylarıyla ve her toplantıda bu nisapla alınır; kararda azaltımın ne tarzda yapılacağı (itibarî değerin indirilmesi, payların yok edilmesi veya ikisinin birleşimi) gösterilir. Yüzde yirmi beşin üzerinde payı olan bir yatırımcısı bulunan startup bu yatırımcının onayına muhtaçtır; pay sahipleri sözleşmesi yatırımcının bu onayı esirgeyip esirgeyemeyeceğini açıkça düzenlemelidir. Mekanik, startup kapatmak yazımızda anlattığımız fesih oyuyla aynıdır. TTK m.473/2 ödeme gücü koşulunu ekler: sermayenin azaltılmasına rağmen şirket alacaklılarının haklarını tamamen karşılayacak miktarda aktifin şirkette varlığı belirlenmiş olmadıkça azaltım kararı verilemez; 2012’den bu yana bu tespit işlem denetçisi raporuyla yapılmaz, uygulamada sicil müdürlüğü bunu ortaya koyan bir SMMM veya YMM raporu ister. TTK m.473/4, azaltım nedeniyle kayıtlara göre doğacak defter kârının sadece payların yok edilmesinde kullanılabileceğini; m.473/5 ise sermayenin hiçbir suretle m.332’deki asgari tutarın altına indirilemeyeceğini söyler. Bu tutar, 24.11.2023 tarihli ve 7887 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile 1.1.2024’ten geçerli olmak üzere 250.000 liraya (kayıtlı sermaye sistemini kabul etmiş halka açık olmayan anonim şirketlerde 500.000 lira başlangıç sermayesi) yükseltilmiştir. TTK m.473/6, üç maddeyi kayıtlı sermaye sisteminde çıkarılmış sermayenin azaltılmasına kıyasen uygular.
Alacaklılara çağrı: üç ilan ve iki ay
TTK m.474/1 uyarınca genel kurul azaltıma karar verdiğinde yönetim kurulu, kararı şirketin internet sitesine koyar ve Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde ve esas sözleşmede öngörülen şekilde yedişer gün arayla üç defa ilan eder. İlanda alacaklılara, Gazete’deki üçüncü ilandan itibaren iki ay içinde alacaklarını bildirerek ödeme veya teminat isteyebilecekleri belirtilir; şirketçe bilinen alacaklılara ayrıca çağrı mektupları gönderilir. TTK m.475/1 ise sermayenin ancak alacaklılara verilen sürenin sona ermesinden ve beyan edilen alacakların ödenmesinden veya teminat altına alınmasından sonra azaltılabileceğini söyler; aksi hâlde alacaklılar, şirket merkezindeki asliye ticaret mahkemesinde, azaltımın tescilinin ilanından itibaren iki yıl içinde azaltımın iptali davası açabilir; teminatın yetersizliği hâlinde de yargı yolu açıktır. TTK m.475/2 ve 3 fiziki pay senetlerini düzenler: azaltım, senetlerin değiştirme veya damgalama yoluyla azaltılmasını gerektiriyorsa ihtara rağmen geri verilmeyen senetler iptal edilebilir; geri verilen senetler değiştirmeye yetmezse iptal edilerek karşılığında verilecek yeni senetler satılır ve pay sahiplerine düşen tutar şirkette saklanır. TTK m.475/4 döngüyü kapatır: m.473–475’teki şartlara uyulduğunu gösteren belgeler ibraz edilmedikçe azaltım kararı ve sermayenin gerçekten azaltılmış olması olgusu ticaret siciline tescil olunamaz. Karardan tescile bir azaltım, en az üç haftalık ilan ve iki aylık bekleme demektir; uygulamada üç ila dört ay.
İstisna: zarar mahsubu amaçlı azaltım
TTK m.474/2, startup azaltımlarının çoğunun yararlandığı istisnayı içerir: sermaye, zararlar sonucunda bilançoda oluşan bir açığı kapatmak amacıyla ve bu açıklar oranında azaltılacaksa yönetim kurulu alacaklıları çağırmaktan ve haklarının ödenmesinden veya teminat altına alınmasından vazgeçebilir. Mantık, şirketten hiçbir malvarlığının çıkmamasıdır; azaltım, itibarî sermayeyi zaten mevcut olan öz kaynaklarla hizalar. Azaltımın açığı aşmaması koşulu sıkı uygulanır; karara eklenen mali müşavir raporunun zararı ve azaltım tutarını yan yana göstermesinin nedeni budur. Hem zararı mahsup eden hem de pay sahiplerine nakit iade eden bir azaltım istisnadan yararlanamaz ve tüm tutar için alacaklılara çağrı yapmak zorundadır. Şirket sermayeyi sonra yeniden yükseltmek istiyorsa, sicil uygulaması aynı genel kurulda karara bağlanan eş zamanlı azaltım ve artırıma imkân tanır; bu yapıda azaltım yalnızca artırımla birlikte tescil edilir, böylece sermaye fiilen hiçbir an azaltılmış rakamda durmaz. Sermayesi kısmen kaybolmuş bir şirkete yeni yatırımcının iştirak ettiği durumda kullanılan yol budur ve birleşik işlemin sonunda asgari sermaye tabanına uyulmalıdır.
Vergi: sermayenin hangi kısmı çıkar?
Türk şirketleri yeniden değerleme fonlarını, geçmiş yıl kârlarını ve diğer öz sermaye kalemlerini sıklıkla sermayeye eklediği için vergi hukukunun azaltımın neyden oluştuğuna ilişkin bir kurala ihtiyacı vardır. Bu kural, 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu’na Kasım 2022’de 7420 sayılı Kanun’la eklenen m.32/B’dir. Öz sermaye kalemleri sermayeye eklendiği tarihten itibaren beş tam yıl geçtikten sonra azaltıma konu ediliyorsa, azaltılan tutarın içindeki sermaye unsurları, her unsurun toplam sermayeye oranı üzerinden belirlenir; beş yıl geçmemişse azaltımın sırasıyla önce hem kurumlar vergisine hem kâr dağıtımına bağlı kesintiye tabi kalemlerden (belirli yeniden değerleme fonları gibi), sonra yalnızca kâr dağıtımı kesintisine tabi kalemlerden (geçmiş yıl kârları gibi), en son da iadesi vergilendirilmeyen nakdî veya aynî sermayeden yapıldığı kabul edilir (m.32/B/2); sermayeye eklenmesi beş yılı geçmemiş kalemler öncelikle çekilmiş sayılır (m.32/B/3). m.32/B/4 birinci gruba kurumlar vergisi ve kesinti, ikinci gruba yalnızca kesinti uygular; m.32/B/5 ise geçmiş yıl zararlarının mahsubu suretiyle yapılan azaltımda unsurların aynı biçimde belirleneceğini ancak bu tutarlar üzerinden kesinti yapılmayacağını söyler. Sermayesi yalnızca kurucuların ve yatırımcıların nakit katkılarından oluşan bir startup bu nedenle vergisiz azaltır; üç yıl önce kârını sermayeye eklemiş bir şirket ise azaltımın önce kâr dağıtımı sayıldığını görür. Stopaj mekaniği KVK m.15 ve 30 ile GVK m.94’e göre işler.
Geri alınan payları yok eden azaltım ve bölünmede azaltım
İki özel hâl aynı maddelerden farklarla geçer. Şirketin m.379–383 uyarınca iktisap ettiği ve m.384 ile 385’teki sürelerde elden çıkaramadığı paylar, m.386 uyarınca sermaye azaltımı yoluyla hemen yok edilir; bu durumda m.473–475’in genel kuralları uygulanır ve m.382/a, bu maddeleri uygulayan şirketin süreçte yüzde on sınırına bağlı olmaksızın kendi paylarını iktisap edebileceğini teyit eder. Bölünmede ise m.162, devreden şirketin sermayesinin malvarlığının devralana geçmesi nedeniyle azaltılması hâlinde m.473–474’ün uygulanmayacağını söyler; onların yerini bölünmenin kendi alacaklı koruması olan m.174–176 alır. Bu mekanizmayı kısmi bölünme ve spin-off yazımızda anlattık. Son olarak azaltım, yatırımcıların genellikle elinde tuttuğu koruyucu hükümler bakımından pay sahipleri sözleşmesi ve esas sözleşme karşısında kontrol edilmelidir; payları eşit olmayan biçimde yok eden bir azaltım cap table’ı değiştirir. Arkasından artırım geliyorsa rüçhan hakkı yazımızdaki m.461 mantığı devreye girer.
Ayrılan bir kurucuyu sermaye azaltımıyla çıkarabilir miyiz?
Tek başına hayır. Azaltım, etkilenen her pay sahibi kabul etmedikçe payları oranlı olarak yok eder; tek bir pay sahibine yönelen eşitsiz bir yok etme TTK m.357’deki eşit işlem ilkesini ihlal eder. Payları m.379–383 uyarınca pay sahibinin rızasıyla geri alın veya pay sahipleri sözleşmesindeki çıkış mekanizmalarını kullanın; gerekiyorsa sonra yok edin.
Kurucu borçları dışında alacaklımız yok. İlanlar yine de gerekli mi?
Evet; azaltım yalnızca m.474/2 kapsamında zararı mahsup ediyorsa gerekmez. İlanlar alacaklıların m.475’teki korumasıdır ve sicil, iki aylık sürenin işlediğine dair belge olmadan sermaye iadesi niteliğindeki azaltımı tescil etmez.
Tüm süreç ne kadar sürer?
Zarar mahsubu amaçlı azaltım, alacaklılara çağrı gerektirmediğinden genel kuruldan haftalar sonra tescil edilebilir. Sermaye iade eden azaltım ise üç haftalık ilan, üçüncü ilandan itibaren iki aylık süre ve beyan edilen alacakların ödenmesi veya teminatlandırılması gerektirir; karardan itibaren üç ila dört ay gerçekçidir.
İlgili: sermaye artırımı · temettü · TTK m.376 · pay senedi bastırmak.
Kaynak. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (m.162, 332, 357, 376, 379–386, 421, 473–475); 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu (m.15, 30, 32/B); 24.11.2023 tarihli ve 7887 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı (asgari sermaye). Mevzuat bağlantıları mevzuat.gov.tr’deki resmî metinlere gider.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut bir durumun değerlendirilmesi için hukuki destek alınmalıdır.
