Er ya da geç bir Türk startup’ı bir şeyi ayırmak ister: kendi cap table’ını hak eden ikinci ürünü, alıcının platform olmadan istediği hizmet ekibini, yabancı ana şirketin satış öncesinde temiz bir bağlı şirkette görmek istediği Türk faaliyetini. Varlıkları satmak işi görür; bedeli vergiye tabi bir elden çıkarma, her sözleşme ve lisansın tek tek devri ve çalışan rızalarıdır. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) farklı bir yol sunar: bir şirketin malvarlığının tanımlı bir bölümünü tescille külli halefiyet yoluyla başka bir şirkete geçiren 159–179. maddelerdeki bölünme ve ters hareket için tamamen ya da yüzde doksan oranında sahip olunan şirketlerde 155–156. maddelerdeki kolaylaştırılmış birleşme. 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu ise kendi koşulları sağlanırsa bölünmeyi vergisiz kılar. Bu yazı tam ve kısmi bölünmeyi, oranların korunduğu ve korunmadığı biçimleri ile yüzde doksan kuralını, bölünme sözleşmesi ya da planı ile raporunu, iki aylık inceleme hakkını ve genel kurul nisaplarını, alacaklılara çağrı ve teminatı, işçileri, ikinci derece sorumluluğu, yapının yapmaya değer olup olmadığını belirleyen vergi koşullarını ve bir bağlı şirketi yeniden bünyeye katan kolaylaştırılmış birleşmeyi anlatıyor. Flip-up sonrası şirketler topluluğu, IP’nin yurt dışı şirkete devri ve birleşme kontrolü eşikleri yazılarımızla bağlantılı.
Tam ve kısmi bölünme
159/1. madde iki biçimi tanımlar. Tam bölünmede şirketin tüm malvarlığı bölümlere ayrılır ve diğer şirketlere devrolunur; ortakları devralan şirketlerin paylarını ve haklarını iktisap eder; bölünen şirket sona erer ve unvanı sicilden silinir. Kısmi bölünmede malvarlığının bir ya da birden fazla bölümü diğer şirketlere devrolunur ve ya bölünen şirketin ortakları devralanların paylarını alır (cap table’ı değiştiren ayrılma) ya da bölünen şirket devredilen bölümler karşılığında devralan şirketteki payları alarak yavru şirketini oluşturur (cap table’ı olduğu gibi bırakan ve “ürün hattını bağlı şirkete ayır” yapısının olağan biçimi olan yavrulama). 160. madde sermaye şirketleri ve kooperatiflerin sermaye şirketlerine ve kooperatiflere bölünmesine izin verir; anonim şirket yeni bir limited ya da anonim şirkete bölünebilir. 161. madde uyarınca paylar ve haklar 140. maddeye göre korunur ve ayrılmada devreden şirketin ortaklarına bölünmeye katılan tüm şirketlerde mevcut payları oranında (oranların korunduğu bölünme) ya da bazı veya tüm şirketlerde farklı oranda (oranların korunmadığı bölünme) pay tahsis edilebilir; iki kurucu grubunun bir işi her birinin tamamen sahip olduğu iki şirkete ayırmasının yolu budur. 162. madde bölünen şirketin sermayesi azaltılırsa 473–474. maddelerdeki sermaye azaltımı usulünü uygulamaz; 163. madde devralanın sermayesini devreden ortakların haklarını koruyacak miktarda artırmasını ister ve ayni sermaye kuralları ile kayıtlı sermaye tavanını devre dışı bırakır; 164. madde bölünmede kurulan yeni şirket için asgari kurucu sayısı ve ayni sermaye kurallarını uygulamaz.
Belgeler: sözleşme ya da plan, envanter, rapor, ara bilanço
Varlıklar mevcut şirketlere gidiyorsa katılan şirketlerin yönetim organları bölünme sözleşmesi yapar; yeni şirketlere gidiyorsa yönetim organı bölünme planı düzenler (166/1–2); ikisi de yazılı olmalı ve 173. madde uyarınca genel kurulca onaylanmalıdır (166/3). 167. madde içeriği sayar: katılan şirketlerin unvanları, merkezleri ve türleri; aktif ve pasif malvarlığının devir amacıyla bölümlere ayrılması ve tahsisi ile taşınmazları, kıymetli evrakı ve maddi olmayan malvarlığını teker teker gösteren envanter; payların değişim oranı, denkleştirme tutarı ve devreden ortakların devralandaki hakları; intifa senedi, oydan yoksun pay ve özel hak sahiplerine tahsis edilen haklar; payların değişim tarzı; payların kâra hangi tarihten hak kazanacağı; devreden şirketin işlemlerinin hangi tarihten devralanın hesabına sayılacağı; yönetim organı üyelerine, müdürlere ve denetçilere tanınan özel menfaatler; geçen iş ilişkilerinin listesi. 168. madde tahsis edilmeyen kalemleri düzenler: tam bölünmede devralan tüm şirketlere aldıkları net aktif oranında paylı mülkiyet düşer, kısmi bölünmede devreden şirkette kalır; alacaklar ve maddi olmayan haklar için de aynı kural; tam bölünmeye katılan şirketler tahsis edilmeyen borçlardan müteselsilen sorumludur. 169. madde yönetim organlarının bölünmenin amacını ve sonuçlarını, sözleşme ya da planı, değişim oranını ve değerlemesini, ortaklar için ek ödeme ya da kişisel sorumluluğu, tür farkının sonuçlarını, işçiler üzerindeki etkileri ve varsa sosyal planı ve alacaklılar üzerindeki etkileri açıklayan bir bölünme raporu (ortak ya da ayrı) hazırlamasını ister. 165. madde bilanço günüyle sözleşmenin imzası ya da planın düzenlenmesi arasında altı aydan fazla zaman varsa ya da malvarlığında önemli değişiklik olmuşsa ara bilanço ister. IP ağırlıklı bir ayırmada envanter düğüm noktasıdır: ürünle gitmesi gereken her marka, alan adı, kod deposu, sözleşme ve lisans listelenmelidir; çünkü 168/2 uyarınca listelenmeyen bir maddi olmayan varlık kısmi bölünmede geride kalır.
İnceleme, onay nisapları ve yüzde doksan kuralı
171. madde katılan her şirketin sözleşme ya da planı, bölünme raporunu ve son üç yılın finansal tabloları ile faaliyet raporlarını (ve varsa ara bilançoları) genel kurul kararından iki ay önce merkezinde ortakların incelemesine sunmasını, inceleme hakkını Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde ve internet sitesinde ilan etmesini ve suretleri bedelsiz vermesini ister; küçük ve orta ölçekli şirketler tüm ortakların onayıyla bölünme raporundan (169/4) ve inceleme hakkından (171/2) vazgeçebilir, startup’ların çoğunun yaptığı budur. 173. madde yönetim organlarının sözleşme ya da planı genel kurula ancak 175. maddedeki teminat sağlandıktan sonra sunmasını ister ve onay nisaplarını 151. maddeye atıfla kurar: anonim şirkette sermayenin çoğunluğunu temsil etmesi şartıyla hazır oyların dörtte üçü; limited şirkette sermayenin en az dörtte üçüne sahip tüm ortakların dörtte üçü. 173/3. madde kurucu ayrılıklarını yöneten kuralı ekler: oranların korunmadığı bölünmede devreden şirkette onay, oy hakkını haiz ortakların en az yüzde doksanıyla alınır. Şirketi ikiye bölen bir kurucu çifti bu yüzden oy birliğine yakın çoğunluğa ihtiyaç duyar ve reddeden bir azınlık oranların korunmadığı yapıyı engelleyip her pay sahibinin iki şirkette de pay tuttuğu oranların korunduğu yapıyı zorlayabilir.
Alacaklılar, işçiler ve ikinci derece sorumluluk
174. madde katılan şirketlerin alacaklılarını Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde yedişer gün aralıklarla üç ilanla ve internet sitelerinde alacaklarını bildirmeye ve teminat istemeye çağırmasını ister; 175. madde ilanların yayımından itibaren üç ay içinde istemde bulunan alacaklıların alacaklarını, bölünmenin alacakları tehlikeye düşürmediği ispat edilmedikçe teminat altına almayı zorunlu kılar ve diğer alacaklıların zarar görmeyeceği anlaşılırsa teminat yerine ödemeye izin verir. 173/1. madde teminatın sağlanmasını genel kurul onayının ön koşulu yaptığı için alacaklı çağrıları takvimi kurar: iki hafta ilan, üç ay istem, sonra toplantı. 176. madde borcun tahsis edildiği şirket ödemezse katılan diğer şirketleri ikinci derecede ve müteselsilen sorumlu kılar; ancak yalnızca alacak teminatsızsa ve birinci derecede sorumlu şirket iflas etmiş, konkordato süresi almış, kesin aciz vesikası koşulları doğmuş, merkezini yurt dışına taşımış ya da orada takip edilemez hale gelmişse; 177. madde 158. maddedeki kişisel sorumluluk kurallarını saklı tutar. 178. madde hizmet sözleşmelerini işçi itiraz etmedikçe bütün hak ve borçlarıyla devralana geçirir; itiraz eden işçinin sözleşmesi kanuni fesih süresinin sonunda biter; eski işveren ve devralan bölünmeden önce muaccel olan ve sözleşmenin biteceği tarihe kadar muaccel olacak alacaklardan müteselsilen sorumludur; işçiler teminat isteyebilir. Bölünme 179. madde uyarınca tescil edilir ve tescille geçerlilik kazanır; envanterdeki tüm aktif ve pasifler devralanlara geçer; tam bölünmede devreden şirket tescille infisah eder.
Vergi: bölünme ne zaman vergisiz
Kurumlar Vergisi Kanunu 19/3-a uyarınca tam mükellef bir sermaye şirketinin tüm malvarlığını, alacaklarını ve borçlarını kayıtlı değerleri üzerinden iki ya da daha fazla mevcut ya da yeni tam mükellef sermaye şirketine devretmesi ve ortaklarının devralanların iştirak hisselerini alması, itibari değerin yüzde onuna kadar nakit ödemeyle, tam bölünme hükmündedir ve vergisizdir. 19/3-b uyarınca kısmi bölünme yalnızca iki kategori için vergisizdir: en az iki tam yıl elde tutulan iştirak hisseleri ve üretim ya da hizmet işletmeleri; kayıtlı değerleri üzerinden ayni sermaye olarak mevcut ya da yeni tam mükellef bir sermaye şirketine devredilir, devralanın hisseleri devreden şirkette kalabilir ya da doğrudan ortaklarına verilebilir; işletmelerde faaliyetin devamı için gerekli aktif ve pasif kalemlerin tümü işletme bütünlüğü korunacak şekilde devredilmelidir. 2023 tarihli 7456 sayılı Kanundan bu yana taşınmazlar vergisiz kısmi bölünmenin kapsamında değildir. 20. madde koşulları kurar. Tam bölünmede (m.20/2) bölünme tarihi tescil tarihidir; bölünen kurum ile devralanlar bölünen kurumun beyannamesini Ticaret Sicili Gazetesi ilanından itibaren otuz gün içinde müştereken verir ve devralanlar vergi borçlarından müteselsil sorumluluğu taahhüt eder. Kısmi bölünmede (m.20/3) ayrı bir beyanname söz konusu değildir; bölünmeden doğan kârlar hesaplanmaz ve vergilendirilmez, devralanlar bölünen kurumun tahakkuk etmiş ve edecek vergi borçlarından yalnızca devraldıkları varlıkların emsal bedeliyle sınırlı olarak müteselsilen sorumludur. Bir ürün hattı ayırmasında sorular bu yüzden ürün hattının bütünlüğü korunan bir “hizmet işletmesi” olup olmadığı (ekip, sözleşmeler, IP ve altyapı birlikte geçiyor mu) ve devralanın tam mükellef bir Türk şirketi olup olmadığıdır; yabancı bir kuruluşa spin-off vergisiz bölünme değildir ve IP’nin yurt dışı şirkete devri yazımızda ele aldığımız gibi varlık devri olarak analiz edilir. Nitelikli bölünmelerde KDV ve damga vergisi istisnaları ilgili kanunlar uyarınca uygulanır.
Yeniden bünyeye katmak: kolaylaştırılmış birleşme
Ters hareket, tamamen sahip olunan bağlı şirketi devralmak, kolaylaştırılmış usulü kullanır. 155/1. madde devralan sermaye şirketi devrolunanın oy hakkı veren bütün paylarına sahipse ya da bir şirket, gerçek kişi veya kanun yahut sözleşmeyle bağlı kişi grubu birleşen şirketlerin oy hakkı veren tüm paylarına sahipse kolaylaştırılmış birleşmeye izin verir; 155/2. madde azınlığa devralan şirkette denk paylar ve bunların yanında 141. madde uyarınca gerçek değere eşit nakdi karşılık seçeneği önerilmiş ve birleşme ek ödeme, kişisel edim ya da kişisel sorumluluk doğurmuyorsa yüzde doksan sahipliğe genişletir. 156. madde kolaylığı verir: yüzde yüz halinde birleşme sözleşmesi yalnızca 146/1-a ve f–i kayıtlarını içerir, 147. madde birleşme raporu ve 149. madde inceleme hakkı gerekmez ve sözleşme 151. madde uyarınca genel kurula sunulmayabilir; yüzde doksan halinde sözleşme 147/2-a, b ve f–i kayıtlarını içerir, rapor ve genel kurul gerekmez ancak inceleme hakkı sicil başvurusundan otuz gün önce sağlanmalıdır. Rekabet Kanunu kapsamındaki birleşme kontrolü, grup içi yeniden yapılanmaların genellikle dışında kaldığı ancak üçüncü kişi varsa eşik notumuza göre kontrol edilmesi gereken ayrı bir sorudur.
Cap table’ımızı değiştirmeden bir ürünü bağlı şirkete ayırabilir miyiz?
Evet, bölünen şirketin yeni şirketin paylarını aldığı kısmi bölünmeyle (159/1-b ikinci seçenek). Ortakların ana şirketteki payları dokunulmadan kalır ve ürün hattı bütün olarak devredilen hizmet işletmesi niteliğindeyse vergisiz yol açıktır.
İki kurucu iki şirkete ayrılmak istiyor. Hangi oy gerekir?
Her kurucunun farklı bir şirkete sahip olacağı oranların korunmadığı bölünme, 151. madde nisaplarının üstünde bölünen şirketin oy hakkını haiz ortaklarının en az yüzde doksanını gerektirir (173/3). Oranların korunduğu bölünme yalnızca 151. madde nisaplarını ister ama iki kurucuyu iki şirkette de bırakır.
Müşteriler sözleşmelerinin geçmesine rıza vermek zorunda mı?
Hayır; bölünme listelenen sözleşmeleri tescille külli halefiyet yoluyla geçirir (179/4). Kontrol değişikliği ya da devir yasağı hükmü olan sözleşmeler karşı tarafa kendi koşulları uyarınca fesih hakkı verebilir; envanteri kesinleştirmeden önce önemli olanları inceleyin.
İlgili: spin-off · birleşme · kanuni birleşme · flip-up sonrası şirketler topluluğu.
Kaynak. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (m.140–141, 146–147, 149, 151, 155–156, 158–179); 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu (m.19–20; 7456 sayılı Kanunla değişik).
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut bir durumun değerlendirilmesi için hukuki destek alınmalıdır.
