Türk startup’larındaki opsiyon planlarının çoğu menkul kıymet değil, bir vaattir. Şirket opsiyon sözleşmesini imzalar, çalışan hak kazanır; kullanım zamanı geldiğinde ise herkes Türk hukukunda vaadi kendiliğinden paya çeviren bir yol olmadığını fark eder. Önce genel kurulun sermaye artırımına karar vermesi, mevcut pay sahiplerinin rüçhan haklarından vazgeçmesi ve artırımın tescil edilmesi gerekir; çalışanın payları ancak bundan sonra doğar. Oysa 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) tam bu sorun için düşünülmüş bir mekanizma içerir. m.463-472’de düzenlenen şarta bağlı sermaye artırımında genel kurul, çalışanların ve dönüştürülebilir araç sahiplerinin değiştirme veya alım haklarını kullanarak talep edebileceği yeni payları esas sözleşmede bir kez öngörür; bedel ödendikçe sermaye de kullanılan tutar kadar kendiliğinden artar. Bu yol hak ettiğinden çok daha az kullanılıyor. Bunun bir nedeni İsviçre hukukundan alınmış olması ve Türk uygulamasının ona alışmasının zaman alması, diğer nedeni ise uyulması gereken tavanlar ve şekil şartlarıdır. Bu yazıda mekanizmanın nasıl işlediğini, ESOP tasarım kontrol listesiyle nasıl bir arada kullanılacağını ve hangi durumlarda alternatiflerin daha uygun olduğunu ele alıyoruz.
Mekanizma ne işe yarar?
m.463/1’e göre genel kurul, yeni çıkarılan tahvil veya benzeri borçlanma araçları nedeniyle şirketten alacaklı olanlara ve şirketin veya topluluk şirketlerinin çalışanlarına, esas sözleşmede değiştirme veya alım hakkı tanıyarak yeni pay edinme imkânı veren şarta bağlı bir sermaye artırımına karar verebilir. Bölümün özü m.463/2’dedir: değiştirme veya alım hakkı kullanılıp sermaye borcu takas ya da ödeme yoluyla yerine getirildiği anda ve ölçüde sermaye kendiliğinden artar. Her kullanım için ayrıca genel kurul kararı, yönetim kurulu kararı veya ön tescil gerekmez; pay sahipliği hakları sermaye taahhüdünün ifasıyla doğar (m.468/3).
Mekanizmanın aşılamayan iki sınırı var. Şarta bağlı olarak artırılan sermayenin toplam itibarî değeri mevcut sermayenin yarısını aşamaz (m.464/1) ve yapılan ödeme en az itibarî değere eşit olmalıdır (m.464/2). İkinci sınır, Türkiye’de kullanım fiyatı itibarî değerin altında kalan “kuruşluk opsiyonların” mümkün olmadığı anlamına gelir. Kullanım fiyatı en az payın itibarî değeri kadar olmalıdır; opsiyon planı olan şirketlerin itibarî değeri düşük tutmasının nedeni de budur. Şarta bağlı artırımla edinilen paylar, kendi grubundaki diğer paylarla aynı hakları taşır; esas sözleşme bu paylara imtiyaz tanıyabilir veya devir sınırlaması getirebilir (m.465/1-e, f).
Esas sözleşmede neler yer almalı?
Şarta bağlı artırımın yeri esas sözleşmedir. m.465/1 uyarınca esas sözleşmede şunlar bulunmalıdır: şarta bağlı artırımın itibarî değeri; payların sayısı, itibarî değeri ve türü; değiştirme veya alım hakkından yararlanacak gruplar; mevcut pay sahiplerinin rüçhan haklarının kaldırıldığı ve bunun kapsamı; belli pay gruplarına tanınan imtiyazlar ve yeni nama yazılı payların devrine ilişkin sınırlamalar. Değiştirme veya alım hakkı içeren tahvil ve benzeri borçlanma araçları önce pay sahiplerine önerilmiyorsa, esas sözleşmede ayrıca hakların kullanılma şartları ve ihraç bedelinin hesaplanma esasları da gösterilir (m.465/2); bu fıkra çalışan hakları için uygulanmaz. Asıl tuzak m.465/3’tedir: şarta bağlı sermaye artırımına ilişkin esas sözleşme hükmü tescil edilmeden önce tanınan değiştirme ve alım hakları batıldır. Dolayısıyla genel kurul esas sözleşmeyi değiştirip tescil ettirmeden önce çalışanlarla imzalanan opsiyonlar şarta bağlı sermaye hakkı sayılmaz; bunlar, olağan sermaye artırımı yolunu gerektiren sözleşmesel vaatlerdir.
Şarta bağlı artırımı getiren esas sözleşme değişikliği, nisap bakımından olağan bir değişikliktir (m.421/1: sermayenin yarısının temsili ve mevcut oyların çoğunluğu). Ancak değişiklik aynı zamanda imtiyazlı pay yaratıyor veya devri sınırlıyorsa m.421/3’teki yüzde 75 kuralı uygulanır. Rüçhan hakkının kaldırılması mekanizmanın doğasında olduğu için m.461 uyarınca ayrıca oylanmaz, esas sözleşmede belirtilir; yine de bu yüzden kimsenin haklı görülemeyecek biçimde zarara uğratılamayacağı genel kuralı geçerliliğini korur (m.466/3).
Kullanım, ödeme ve tescil
Çalışanlar hakkı, esas sözleşme hükmüne atıf yapan yazılı bir beyanla kullanır (m.468/1); bedel bir banka aracılığıyla yatırılır veya takas yoluyla ifa edilir (m.468/2); pay sahipliği hakları da taahhüdün ifasıyla doğar (m.468/3). Geriye kalan işlemler yönetim kuruluna düşer. Yönetim kurulu, her hesap döneminin kapanmasından itibaren en geç üç ay içinde esas sözleşme değişikliğini ticaret siciline tescil ettirir, çıkarılan payların sayısını, itibarî değerini, türünü ve imtiyazlarını gösteren sermaye artırımı beyannamesini sicile verir ve esas sözleşmeyi yeni sermaye tutarına uyarlar (m.470-471). Haklar sona erdiğinde ilgili hüküm esas sözleşmeden ve sicilden çıkarılır (m.472). Mekanizmayı çekici kılan idari kolaylık, tescilin her kullanımda değil yılda bir kez yapılmasıdır: aynı yıl içinde hakkını kullanan elli çalışan için elli değil tek bir tescil yeterlidir.
Opsiyon planına nerede uyar, nerede uymaz?
Dört açıdan iyi bir uyum var. Birincisi, çalışanlar kanunda açıkça sayılan bir yararlanıcı grubudur. İkincisi, şirket genel kurulda bir kez bağlanır ve kurucular ile yatırımcılar azami sulanmayı en baştan bilir; opsiyon havuzundan beklenen de tam olarak budur. Üçüncüsü, kullanım ileride toplanacak bir genel kurulun iyi niyetine kalmaz. Vaat modelinin asıl riski buradadır: kötü ayrılan ya da kontrol değişikliğinden sonra hakkını kullanan bir çalışan, toplantıya katılmayan bir pay sahibi tarafından engellenemez. Dördüncüsü, havuz bir yığın yan mektupta değil, alıcının due diligence ekibinin görebileceği tescilli esas sözleşmede yer alır.
Üç açıdan ise uyum zayıf. Yüzde 50 tavanı, yüzde 10-15’lik havuzlar için nadiren sorun yaratır; ancak dönüştürülebilir borç da bu tavandan düşülür, bu yüzden büyük tutarlı dönüştürülebilir borç senetleri (convertible note) olan bir şirket tavanı doldurabilir. İtibarî değer tabanı, kullanım fiyatının itibarî değerin altında belirlenmesini engeller ve “bedelsiz” pay vaat eden planları zorlaştırır; bu planlar için başka bir yapı gerekir. Örneğin şirketin m.379 uyarınca iktisap edip çalışanlara devrettiği paylar ya da çalışana ödenen ikramiyeyle pay alımı (bonus-and-buy) düzeni kullanılabilir. Son olarak mekanizma, gerçek çalışanların elinde oy hakkı ve genel kurula katılma hakkı veren gerçek paylar yaratır. Çalışanlara yönetim hakkı vermeden yalnızca ekonomik pay sağlamak isteyen şirket bunun yerine gölge hisseyi veya tröst (trust) benzeri bir pay tutma yapısını değerlendirmelidir. ABD’deki bir ana şirkete flip yapmış Türk şirketlerinde plan genellikle ana şirket düzeyinde kurulur ve bu bölüm uygulanmaz; ayrıntı için flip-up sonrası ESOP yazımıza bakabilirsiniz.
Vergi ve iş hukuku boyutu
Şarta bağlı artırım şirketler hukuku mekaniğini değiştirir, vergi analizini değiştirmez. Çalışanın kullanım anında elde ettiği menfaat, yani rayiç değer ile ödediği bedel arasındaki fark, 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu uyarınca ücret sayılır ve şirketin stopaj yükümlülükleri de buna göre doğar. 7524 sayılı Kanun’la (2024) yeniden düzenlenen ve 21.5.2026 tarihli 7582 sayılı Kanun’la değiştirilen GVK m.17’ye göre, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı kriterleri uyarınca “teknogirişim şirketi” sayılan işverenlerin çalışanlarına bedelsiz veya indirimli verdiği pay senetlerinin, verildikleri tarihteki rayiç değerinin yıllık brüt ücretin iki katını aşmayan kısmı gelir vergisinden istisnadır. Çalışan payları iki yıl içinde elden çıkarırsa istisna edilen verginin tamamı, üç-dört yıl içinde çıkarırsa yüzde 75’i, beş-altı yıl içinde çıkarırsa yüzde 25’i işverenden tahsil edilir. Kullanım fiyatı itibarî değer olarak belirlenen bir şarta bağlı sermaye planı bu hükümle iyi örtüşür; çünkü rayiç değere göre yapılan indirim, tam olarak istisnaya konu menfaattir. İş hukuku açısından ise opsiyon sözleşmesi, aksi kararlaştırılmadıkça kıdem hesabında iş sözleşmesinin parçası sayılmaz. Good/bad leaver kuralları ve ayrılış sonrası kullanım süreleri dâhil kullanım koşulları esas sözleşmede değil, planda ve opsiyon sözleşmesinde yer alır. Esas sözleşme yalnızca kimin hangi fiyat ve pay grubu şartlarıyla kullanabileceğini söyler; ne zaman kullanılabileceğini ise plan belirler.
Uygulamada izlenecek sıra
İlk iş, hak kazanma, ayrılma ve kullanım şartlarını içeren plan kurallarını ve opsiyon sözleşmesi şablonunu kabul etmektir; böylece esas sözleşme hükmü bunlara uygun yazılabilir. Ardından m.465’teki unsurları içeren şarta bağlı artırımı esas sözleşmeye ekleyen bir genel kurul toplantısı yapılır. İtibarî değer, hedeflenen kullanım fiyatına imkân verecek kadar düşük tutulmalıdır; çalışan paylarına imtiyaz tanınmayacak ve m.492’deki genel onay hükmü dışında özel bir devir sınırlaması getirilmeyecekse yüzde 75 nisabına da gerek kalmaz. Değişiklik, ona dayanan herhangi bir opsiyon sözleşmesi imzalanmadan önce tescil ettirilmeli, sözleşmeler tescilden sonra imzalanmalıdır. Kullanım dönemi plan çerçevesinde açılır, yazılı kullanım beyanları ve banka ödemeleri toplanır, yeni pay sahipleri ödemeyle birlikte pay defterine yazılır ve yıl sonunu izleyen üç ay içindeki tescil takvime işlenir. Havuz tükendiğinde ya da plan sona erdiğinde hüküm m.472 uyarınca esas sözleşmeden çıkarılır.
Çalışanlar haklarını kullandığında mevcut pay sahipleri sulanmaya itiraz edebilir mi?
Kullanım aşamasında edemez. Rüçhan hakkının kaldırılmasına, esas sözleşme değiştirilip tescil edildiğinde karar verilmiş olur; kullanım ise m.463/2 uyarınca kendiliğinden sonuç doğurur. İtiraz, hükmü kabul eden genel kurul kararına karşı m.445’teki üç aylık süre içinde yapılmalıdır.
Genel kurulda Bakanlık temsilcisi bulunması gerekir mi?
Evet. Şarta bağlı artırım, Genel Kurul Yönetmeliği bakımından sermaye artırımına ilişkin bir gündem maddesidir; bu nedenle onu getiren toplantıda Ticaret Bakanlığı temsilcisinin bulunması zorunludur.
Exit sırasında kullanılmamış haklara ne olur?
Bu tamamen plana bağlıdır. Kontrol değişikliğinde hak kazanımının hızlanması, opsiyonların işlem fiyatı üzerinden nakde çevrilmesi veya hakların düşmesi plan şartlarıdır; esas sözleşmenin, belirtilen süre içinde kullanıma izin vermesi yeterlidir. Alıcının avukatının her iki belgeyi de incelediğinden emin olun.
İlgili: ESOP · opsiyon havuzu · ESOP tasarım kontrol listesi.
Kaynak. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (m.379, 421, 445, 461, 463-472, 492); 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu (7524 sayılı Kanun’la yeniden düzenlenen m.17).
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut bir durumun değerlendirilmesi için hukuki destek alınmalıdır.
Yazar
-
Tüm yazıları görMümtaz, 2016 yılında kurduğu Vircon Legal'in Yönetici Ortağıdır. Kurucu, yatırımcı ve operatörlere finansman turları, birleşme ve devralmalar (M&A), sınır ötesi şirketleşme ve düzenlemeye tabi alanlarda; kripto-varlık altyapısı, fintech ve oyun dahil; danışmanlık verir; her işe eski bir startup kurucusunun bakış açısını taşır. Legal 500 Recommended Lawyer (2025-2026) seçilmiştir ve Startup Hukuku kitabının ortak yazarıdır. Canonical profile: https://mumtazhacipasaoglu.com · Open-access legal guides: https://github.com/mumtazhpo