Türk anonim şirketinde kurucu vesting’i Delaware şablonundan kopyalanamaz; çünkü Türk hukuku “hak edilmemiş pay” (unvested stock) kavramını tanımaz. Kurucunun payı çıkarılıp bedeli ödendiği anda pay tamamen onundur; esas sözleşme bu paya, ayrılınca buharlaşmasını sağlayacak bir şart bağlayamaz. Türk hukukunun izin verdiği şey, birlikte aynı ekonomik sonucu üreten bir araç setidir: diğer kurucular veya şirket lehine bir alım opsiyonu, ayrılan kurucunun opsiyonu dolanarak payını satmasını engelleyen bir esas sözleşme devir kısıtı, opsiyonu dava açmadan icra edilebilir kılan önceden imzalı devir belgesi veya escrow düzenlemesi ve good leaver ile bad leaver’ı ayıran bir fiyat formülü. Bu yazı dört parçanın nasıl birleştiğini ve her birinin nereye ait olduğunu anlatıyor: esas sözleşme mi, pay sahipleri sözleşmesi mi. Ayrılan kurucunun hisseleri yazımızın devamı niteliğinde ve SHA anatomisi rehberini besliyor.
Türk hukukunda “hak edilmemiş pay” neden yok?
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (TTK) iki hükmü her şeyi belirler. m.340: esas sözleşme, Kanunun anonim şirketlere ilişkin hükümlerinden ancak Kanunda açıkça izin verilmişse sapabilir. m.480: Kanundaki istisnalar dışında, esas sözleşmeyle pay sahibine pay bedelini veya primi ifa dışında borç yükletilemez. Bu ikisi birlikte, şirketin kuruluş belgesinin veya bir restricted stock agreement’ın şirkete hak edilmemiş payları maliyet bedeliyle geri alma hakkı verdiği ve payların basitçe düştüğü Amerikan mekanizmasının kapısını kapatır. Türkiye’de payın bedelini ödeyen kurucu ilk günden paya sahiptir, oyunu kullanır, kâr payını alır. Dolayısıyla vesting, mülkiyete bağlı bir şart olarak değil, geri satma borcu olarak kurulmalıdır.
Bu borç, Borçlar Kanunu’na tabi sıradan bir sözleşme olan pay sahipleri sözleşmesinde (SHA) yaşar. İmzalayan kurucuları bağlar ve onlara karşı icra edilebilir; ama şirketi organ olarak bağlamaz ve payı devralan üçüncü kişiye kendiliğinden geçmez. Esas sözleşmedeki kurumsal katmanın tek işi vardır: payların şirketin onayı olmadan kurucunun elinden çıkamamasını sağlamak; böylece sözleşmesel katmanın her zaman ısıracağı biri olur.
Dört yapı taşı
Birinci taş alım opsiyonu. SHA, devam eden kuruculara veya gösterecekleri kişiye, ayrılan kurucunun şirket için çalışmayı belirlenen tarihten önce bırakması hâlinde paylarının tanımlı bir bölümünü satın alma hakkı verir. Hak edilen ve edilmeyen bölümler bir takvimle tanımlanır: tipik olarak bir yıllık cliff, ardından dört yıla yayılan aylık veya üç aylık hak ediş, tıpkı ABD planlarındaki gibi. Fark şu: “hak edilmemiş” bölüm, o tarihte opsiyona tabi olan bölümden başka bir şey değildir.
İkinci taş devir kısıtı. m.490’a göre nama yazılı paylar esas sözleşmede aksi öngörülmedikçe serbestçe devredilir; m.492’ye göre esas sözleşme nama yazılı payların devrini şirketin onayına bağlayabilir; m.493 ise şirketin, esas sözleşmede öngörülmüş önemli bir sebebi ileri sürerek veya payları gerçek değeriyle almayı önererek onayı reddetmesine imkân verir. Bu tür bir kısıtın sonradan eklenmesi sermayenin yüzde 75’ini oluşturan payların olumlu oyunu gerektirir (m.421/3-c); o yüzden kuruluştan itibaren esas sözleşmede olmalıdır. Kısıt yoksa ayrılan kurucu payları eşine veya dost bir şirkete devreder, alım opsiyonu artık elinde hiçbir şey olmayan birine karşı tazminat talebine dönüşür.
Üçüncü taş icra mekanizması. Bir opsiyon, mahkeme kararı olmadan ifa edilebildiği ölçüde değerlidir. İki teknik kullanılır. Birincisinde her kurucu kapanışta tarihsiz bir devir beyanı ve ciro imzalar; pay senetleri veya ilmühaberler, opsiyon tetiğine bağlı yazılı serbest bırakma talimatlarıyla bir escrow ajanına (genellikle bir hukuk bürosu veya noter) tevdi edilir. İkincisinde SHA, devri gerçekleştirmek ve yönetim kuruluna pay defterine kayıt talimatı vermek için gayrikabili rücu bir vekâlet içerir; Türk mahkemeleri gayrikabili rücu vekâletlere temkinli yaklaştığından, anlamlı büyüklükteki paylar için escrow yolu tercih edilir.
Dördüncü taş fiyat. Good leaver (ölüm, iş göremezlik, haklı sebep olmadan görevden alma, anlaşmalı ayrılık) için hak edilmemiş paylar gerçek piyasa değeriyle veya birçok Türk işleminde son tur fiyatıyla alınır; bad leaver (cliff’ten önce istifa, haklı sebeple fesih, rekabet yasağı veya fikri mülkiyet taahhütlerinin ihlali) için itibarî değerle ya da itibarî değer ile maliyetten düşük olanıyla. Formül SHA’da eksiksiz yazılmalıdır: “tarafların anlaşacağı fiyat” ibaresini icra etmesi istenen mahkeme o anlaşmayı sizin yerinize yapmaz.
Alıcı şirketin kendisi olabilir mi?
Kurucular çoğu zaman geri alımı kişisel olarak finanse etmek istemez ve payları şirketin almasını tercih eder. Türk hukuku buna yalnızca m.379 çerçevesinde izin verir: şirket kendi paylarını esas sermayesinin yüzde onuna kadar, en çok beş yıl geçerli ve pay sayısıyla bedel aralığını belirten bir genel kurul yetkilendirmesiyle, yalnızca sermaye ve dağıtılamaz yedek akçeleri aşan net aktiften ve yalnızca bedeli tamamen ödenmiş paylar için iktisap edebilir. Aykırı iktisap edilen paylar altı ay içinde elden çıkarılır (m.385). m.380 ise şirketin kendi paylarının iktisabını finanse etmek üzere üçüncü kişiye verdiği avans, ödünç ve teminatı ayrıca batıl sayar; çalışanlar için istisna vardır. Uygulamada bunun anlamı şudur: şirket küçük hak edilmemiş bloklar için yedek alıcı olabilir, ama kurucu vesting hükmünde asıl alıcı diğer kurucular, bir yatırımcı veya onların kontrol ettiği bir özel amaçlı şirket olmalıdır.
Esas sözleşme mi, SHA mı: yerleşim haritası
Türk uygulamasının genel kuralı, esas sözleşmeye yalnızca Kanunun izin verdiği ve gelecekteki pay sahipleriyle şirketi organ olarak bağlaması gereken hükümleri koymak, geri kalan her şeyi SHA’ya yazmaktır. Vesting’e uygulandığında: pay devri için onay şartı (m.492) ve kurucular isterse ret için “önemli sebepler” (m.493/2) esas sözleşmeye girer. Vesting takvimi, alım opsiyonu, good/bad leaver tanımları, fiyat formülü, escrow düzenlemesi ve vekâlet SHA’ya girer. Opsiyonun kendisini esas sözleşmeye yazma girişimi m.340 ve m.480 karşısında geçersiz kalır ve ayrılan kurucuya hükmün tümünün batıl olduğu argümanını verebilir; sözleşmesel tutmak icra edilebilir tutmaktır.
Bir de iş hukuku arayüzü var. Aynı zamanda 4857 sayılı İş Kanunu’na tabi çalışan olan kurucunun feshi o Kanuna tabidir; yasal iş hukuku haklarının kullanılmasını cezalandıran bir bad leaver tanımına itiraz edilebilir. Tetikleri yalnızca iş sözleşmesine değil, kurumsal olgulara (görevin sona ermesi, hizmet vermenin bitmesi, SHA ihlali) bağlayarak yazın.
Yatırımcı ne ister?
Türk şirketine giren kurumsal yatırımcı, kurucu vesting’inin var olmasını veya kapanışta yeniden kurulmasını bekler ve metinde üç şey arar: opsiyonun yalnızca kurucu ortaklar tarafından değil, yatırımcıların talimatıyla yönetim kurulu tarafından veya doğrudan yatırımcılar tarafından kullanılabilmesi; hak edilen bölümün kontrol değişikliğinde, genellikle çift tetikle hızlanması; ve escrow serbest bırakma talimatlarının kurucunun yeni bir imzası olmadan işleyebilmesi. Türk SHA’ları pay sahibi olmaktan çıkan taraf bakımından çoğunlukla sona erdiğinden, vesting hükmünün kurucunun ayrılmasından sonra da yürürlükte kalmasını da ister.
Taslak kontrol listesi
İmzadan önce belgelerinizi şu maddelerle karşılaştırın. Esas sözleşmede m.492 onay şartı ve tercihen m.493 ret sebepleri var. SHA’da yalnızca yüzdelerle değil tarihlerle yazılmış bir vesting takvimi; tanımlı good ve bad leaver hâlleri; sahibi, kullanım süresi ve şirket hesaplarından hesaplanabilir fiyat formülü belirli bir alım opsiyonu; serbest bırakma talimatlı escrow veya vekâlet mekanizması; yürürlükte kalma hükmü; ve hızlanma şartları var. Pay defteri devir kısıtını kaydediyor. Kurucuların iş veya hizmet sözleşmeleri SHA’nın tetikleriyle çelişmiyor. Bunların hepsi yerindeyse Türk şirketi vesting’i Delaware’deki kuzeni gibi işletir; yalnızca kapanışta iki imza daha atılır.
Mevcut bir şirkete vesting eklenebilir mi?
Evet. SHA her zaman imzalanabilir ve alım opsiyonu hâlihazırda tutulan paylara uygulanır. Esas sözleşmeye m.492 devir kısıtının sonradan eklenmesi m.421/3-c uyarınca sermayenin yüzde 75’ini oluşturan payların olumlu oyuyla alınan genel kurul kararı gerektirir; olumsuz oy verenlerin yeni kısıttan kurtulmasını sağlayan kanuni bir yol yoktur: nama yazılı pay sahiplerini altı ay boyunca devir kısıtlamalarından serbest bırakan m.421/6, yalnızca işletme konusunun tamamen değiştirilmesine veya imtiyazlı pay oluşturulmasına olumsuz oy verenlere uygulanır.
Opsiyon sahibi bedeli nakit ödemek zorunda mı?
Borçlar Kanunu’nun genel kuralları uyarınca SHA öngörüyorsa bedel takas edilebilir, ertelenebilir veya taksitlendirilebilir. Önemli olan, opsiyon kullanıldığında devrin tamamlanması ve pay defterine işlenmesidir; ödemeye ilişkin uyuşmazlıklar devrin kendisini bekletmemelidir.
Kurucuya hiç pay senedi verilmemişse?
Senede bağlanmamış nama yazılı paylar ciro yerine yazılı alacağın temliki ve pay defteri kaydıyla devredilebilir; dolayısıyla senet yokluğu mekanizmayı boşa çıkarmaz, ama escrow yolu senet veya ilmühaberle çok daha iyi işler. Kapanışta bastırın; pay senedi bastırmayı unutmanın bedeli yazımız nedenini anlatıyor.
İlgili: good leaver / bad leaver · alım opsiyonu · SHA anatomisi: esas sözleşme mi, pay sahipleri sözleşmesi mi.
Kaynak. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (m.340, 379–385, 421, 480, 490–493); 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu; 4857 sayılı İş Kanunu.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut bir durumun değerlendirilmesi için hukuki destek alınmalıdır.
Yazar
Bu konu masanızdaysa
Kurucu Akademisi'nde şablonlar ve kontrol listeleri ücretsiz; spesifik bir durum için 30 dakikalık ön görüşme planlayabilirsiniz.
Kurucu AkademisiGörüşme planlayın