Ortaklık sözleşmesi (shareholders’ agreement, SHA) veya pay sahipleri sözleşmesi, bir şirketin pay sahipleri arasında, ortak sahipler olarak haklarını ve yükümlülüklerini düzenleyen sözleşmedir. Kamuya açık olan ve şirketin kendisini yöneten esas sözleşmeden farklı olarak, ortaklık sözleşmesi pay sahipleri arasında özel bir sözleşmedir; şirketler hukukunun varsayılan kurallarının dışında kalan yönetişim konularını düzenleme esnekliği sağlar.
Standart hükümler
Kapsamlı bir ortaklık sözleşmesi tipik olarak şunları düzenler: yönetim kurulu yapısı ve oy hakları; nitelikli çoğunluk veya oybirliği gerektiren ayrılmış konular (sermaye artırımı, M&A, ilişkili taraf işlemleri, yönetici ücretleri); pay devri kısıtlamaları (ön alım hakkı, tag-along, drag-along); yeni pay ihraçlarında rüçhan hakları; bilgi alma hakları; uyuşmazlık çözümü ve kilitlenme mekanizmaları; çıkış hükümleri (zorunlu satış, buyout tetikleyicileri); gizlilik ve rekabet etmeme yükümlülükleri; sona erme koşulları.
Ortaklık sözleşmesi ile esas sözleşme
Esas sözleşme şirketler hukuku belgesidir ve şirketi bağlar. Ortaklık sözleşmesi pay sahipleri arasındaki borçlar hukuku sözleşmesidir ve yalnızca imzalayanları bağlar. Esas sözleşme kanuni asgari içeriğe ve emredici kurallara uymak zorundadır; ortaklık sözleşmesi, esas sözleşmenin içeremeyeceği veya içermemesi tercih edilen konuları düzenleyebilir. Esas sözleşme gelecekteki pay sahiplerini kendiliğinden bağlar; ortaklık sözleşmesi ise yeni pay sahibinin katılım sözleşmesi (deed of adherence) imzalamasını gerektirir.
Uygulama ve pratik hususlar
Ortaklık sözleşmesinin icrası olağan sözleşme yaptırımlarına dayanır: aynen ifa, ihtiyati tedbir, tazminat ve tahkim veya uzman belirlemesi gibi özel uyuşmazlık çözüm hükümleri. Yaygın hazırlama tuzakları; belirsiz ayrılmış konu tanımları, eksik kilitlenme çözüm mekanizmaları, yeni pay sahiplerinin katılımı için yetersiz hükümler ve ortaklık sözleşmesi ile esas sözleşme arasındaki tutarsızlıktır. Risk sermayesi destekli girişimlerde ABD tarzı finansmanlarda ortaklık sözleşmesinin yerini yatırımcı hakları sözleşmesi, oy sözleşmesi ve ön alım/birlikte satış sözleşmesi alır; Kıta Avrupası ve Türkiye uygulaması ise tek bir birleşik ortaklık sözleşmesine eğilimlidir.
Türk hukukunda ortaklık sözleşmesi
Anonim şirkette iki belge yan yana yaşar. Esas sözleşme yazılı şekilde yapılır, kurucuların imzaları noterce onaylanır ya da sözleşme ticaret sicili müdürü huzurunda imzalanır (TTK m. 339/1); tescil edilir, herkese açıktır ve Kanunun anonim şirket hükümlerinden ancak Kanun açıkça izin verdiğinde sapabilir (m. 340). Ortaklık sözleşmesi ise Borçlar Kanunu’na tabi bir sözleşmedir: yalnızca imzalayanları bağlar, hiçbir şekle bağlı değildir, şirketi ve katılmamış yeni pay sahibini bağlamaz. Bunun pratik sonucu, şirkete ve üçüncü kişilere karşı etkili olması istenen hükümlerin esas sözleşmeye taşınmasıdır. Pay devri kısıtı şirketi ancak esas sözleşme nama yazılı payların devrini şirketin onayına bağlamışsa bağlar (m. 492/1); onay yalnızca esas sözleşmede öngörülmüş önemli bir sebeple ya da payların gerçek değeriyle alınması önerilerek reddedilebilir (m. 493/1); onay verilinceye kadar mülkiyet ve tüm haklar devredende kalır (m. 494/1). Kâr payı, tasfiye payı, rüçhan veya oy hakkında üstün haklar ancak esas sözleşmeyle kurulan imtiyazlı paylarla tanınır (m. 478-479; bir paya en çok on beş oy); belirli pay gruplarına veya azlığa yönetim kurulunda temsil edilme hakkı da esas sözleşme hükmü gerektirir (m. 360). Ön alım, tag-along, drag-along, ayrılmış konular ve rekabet etmeme taahhütleri taraflar arasında geçerliliğini korur ve çoğunlukla cezai şartla desteklenir (TBK m. 179-182; tacir indirim isteyemez, TTK m. 22). Yabancılık unsuru taşıyan işlemlerde taraflar ortaklık sözleşmesi için yabancı hukuk seçebilir (5718 sayılı MÖHUK m. 24); ancak esas sözleşme, organlar ve pay devirleri Türk şirketler hukukuna tabi kalır ve 805 sayılı Kanun (m. 1) Türk şirketlerinin Türkiye’deki sözleşmelerini Türkçe düzenlemesini aradığından, Türkçe metni esas alan iki dilli sözleşmeler standarttır. Ayrıntı: anonim şirket sayfası ve Kurucu Akademisi’ndeki pay sahipleri sözleşmesi anatomisi rehberi.
Sık görülen uyuşmazlıklar ve kilitlenmenin çözümü
İyi hazırlanmış bir ortaklık sözleşmesine rağmen uyuşmazlıklar en çok azınlık pay sahiplerine yönelik baskı, 50/50 ortaklıklarda kilitlenme, likiditeyi engelleyen devir kısıtlamaları ve stratejik yön konusundaki anlaşmazlıklarda çıkar. İyi kurgulanmış sözleşmeler, kilitlenmeleri dava aşamasına gelmeden çözmek için arabuluculuk, tahkim ve alım-satım (buy-sell) hükümleri öngörür: bir taraf belirli bir fiyattan alma veya satma teklifinde bulunur, diğer taraf o fiyattan almayı mı satmayı mı tercih edeceğini seçer. Temettü politikası, bir pay sahibinin ölümü veya ehliyet kaybında payların akıbeti, çıkışta değerleme yöntemi ve azınlığın korunması da düzenlenecek başlıklardır; risk sermayesi destekli şirketlerde kurucuyu koruyan hükümler imzadan sonra tüm tarafların rızası olmadan değiştirilemediği için özellikle önemlidir.
Sık sorulan sorular
Ortaklık sözleşmesi şirketi bağlar mı?
Hayır; yalnızca imzalayan pay sahiplerini bağlar. Devir kısıtı, imtiyaz veya yönetim kuruluna aday gösterme hakkı, şirkete ve üçüncü kişilere karşı ancak tescilli esas sözleşmeye yazıldığında etkili olur (TTK m. 360, 478 ve 492); bu yüzden Türkiye’de ortaklık sözleşmesi genellikle bir esas sözleşme değişikliğiyle birlikte yapılır.
Ortaklık sözleşmesi yabancı hukuka tabi tutulabilir mi?
Yabancı yatırımcı gibi bir yabancılık unsuru varsa evet (5718 sayılı MÖHUK m. 24). Seçim, pay sahipleri arasındaki sözleşmesel taahhütleri kapsar; pay devrinin geçerliliği ve organların yetkileri gibi şirketler hukuku konuları Türk hukukuna tabi kalır.
Ortaklık sözleşmesi noterde veya Türkçe yapılmak zorunda mı?
Geçerlilik için şekil şartı yoktur; imzalı adi yazılı belge yeterlidir. 805 sayılı Kanun (m. 1) Türk şirketlerinin Türkiye’deki sözleşmelerinde Türkçe kullanmasını aradığından, Türkçe metnin esas alındığı iki dilli sözleşme yaygın uygulamadır; sicile verilen esas sözleşme her zaman Türkçedir.
Kaynaklar. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 22, 339-340, 360, 478-479 ve 490-494; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 26-27 ve 179-182; 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun m. 24; 805 sayılı İktisadi Müesseselerde Mecburi Türkçe Kullanılması Hakkında Kanun m. 1 ve 4. Resmî metinler: mevzuat.gov.tr.
Araç. SHA Hüküm Seçici 33 hükmü birer cümlelik açıklamayla listeler; istediklerinizi işaretleyip özeti gönderebilirsiniz.