“Fikri mülkiyet” (IP) ne demek?
Fikri mülkiyet (İngilizcesi intellectual property, kısaca IP), izinsiz kullanıma karşı kanunla korunan fikrî ürünlerin hukuki kategorisidir: buluşlar, tasarımlar, markalar, eserler, ticari sırlar. Dört ana kategori patent (buluşlar), telif hakkı (eserler), marka (marka ayırt edici işaretleri) ve ticari sırdır (gizli iş bilgisi). Startup’lar için IP, özellikle derin teknoloji, biyoteknoloji, içerik ve yazılımda genellikle en önemli varlıktır.
Dört IP kategorisi
- Patentler: yeni ve buluş basamağı içeren buluşları korur. Başvurudan itibaren 20 yıllık inhisari hak sağlar. Ulusal patent ofislerine başvurulur (Türk Patent ve Marka Kurumu, USPTO).
- Telif hakkı: eserleri (yazılım, içerik, sanat) korur. Koruma eserin yaratılmasıyla kendiliğinden doğar; kayıt korumayı güçlendirir.
- Markalar: ayırt edici işaretleri (isimler, logolar, sloganlar) korur. Marka ofislerine başvurulur; süresiz olarak yenilenebilir.
- Ticari sırlar: değerini gizliliğinden alan iş bilgisini korur. Tescil yoktur; NDA’lar ve makul önlemlerle korunur.
Startup IP en iyi uygulamaları
- İlk günden IP devri: tüm kurucular ve çalışanlar, iş kapsamında ürettikleri IP’yi şirkete yazılı olarak devreder.
- Marka kaydı: şirket adı ve çekirdek ürün adlarını birincil pazarlarda erken kaydedin.
- Patent stratejisi: kilit inovasyonlarda erken başvuru yapın ve yabancı başvurular için 12 aylık rüçhan hakkını kullanın (ABD’de ayrıca provisional başvuru imkânı vardır); koruma maliyetini ifşa riskine karşı dengeleyin.
- Ticari sır protokolleri: çalışan, tedarikçi ve iş ortaklarıyla NDA’lar; hassas bilgiye erişim kontrolleri.
- Açık kaynak uyumu: açık kaynak bağımlılıklarını ve lisans yükümlülüklerini izleyin.
Türkiye’de IP koruması
Türkiye’de IP koruması 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (patentler, markalar, tasarımlar) ve 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK: telif) kapsamındadır. Başvuruları Türk Patent ve Marka Kurumu (TPMK) inceler. AB pazarı için marka koruması EUIPO’ya yapılacak AB markası başvurusuyla sağlanabilir; AB markası yalnızca AB üye devletlerinde etkilidir ve Türkiye’yi kapsamaz. Madrid Protokolü altında uluslararası marka başvurusu yapılabilir.
Yapın: IP devrini ilk günden yazılı olarak düzenleyin; patentlenebilir buluşları kamuya açıklamadan önce IP avukatına danışın.
Yapmayın: “biz geliştirdik, o hâlde bizim” diye varsaymayın: yazılı devir olmadan çalışan veya yüklenicinin ürettiği IP’nin sahipliği tartışmaya açıktır.
Girişimin temel riski: şirket fikri mülkiyetine gerçekten sahip mi?
Bir teknoloji şirketi için fikri mülkiyet genellikle en değerli varlıktır ve sahipliğin sessizce zedelendiği en sık yerdir. Varsayılan olarak, bir kurucunun şirket kuruluşundan önce yazdığı kod, devir almamış bir yüklenicinin yaptığı iş veya erken dönem bir katkıcının katkıları, şirkete değil o kişilere ait olabilir. Bu yüzden yatırımcılar her kurucudan, çalışandan ve yükleniciden, ilgili tüm hakları şirkete devreden usulüne uygun bir fikri mülkiyet devri (çoğunlukla bir PIIA: bilgi ve buluş devir sözleşmesi yoluyla) ister. Sahipliğin ötesinde, bir girişim hangi varlıkların tescil edilebilir (marka, patent, tasarım) hangilerinin kendiliğinden korunduğunu (telif hakkı, ticari sır) bilmeli ve açık kaynak lisans koşullarını izlemelidir; çünkü kod tabanındaki bir “copyleft” lisansı, durum tespiti sırasında bir alıcıyı şaşırtacak yükümlülükler doğurabilir.
Kaynak. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu; 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu. Kanun bağlantıları mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel resmî metinlere gider.