Pay Sahipleri Sözleşmesi Anatomisi: Esas Sözleşme mi, SHA mı?
Bir ABD term sheet’i dört-beş NVCA belgesiyle hayata geçer. Türk anonim şirketinde aynı anlaşma iki yere dağılır: tescil edilen, herkese açık, şirketi ve gelecekteki her pay sahibini bağlayan ama Türk Ticaret Kanunu’ndan yalnızca Kanun’un açıkça izin verdiği yerlerde sapabilen esas sözleşme (TTK m. 340) ve neredeyse her şeyi yazabildiğiniz ama yalnızca imzacıları bağlayan, Borçlar Kanunu üzerinden icra edilen pay sahipleri sözleşmesi (SHA). Bir hükmü yanlış belgeye yazmak, Türk yatırım turlarında en sık gördüğümüz yapısal hata. Aşağıdaki harita, Term Sheet Müzakere Checklist’imizdeki 30 maddeyi alıp her birinin nereye ait olduğunu TTK dayanağıyla gösteriyor.
1. Değerleme ve ekonomi (madde 1–8)
| Hüküm | Nerede durur | Neden ve TTK dayanağı |
|---|---|---|
| 01 · Değerleme ve pay başına fiyat | SHA + sermaye artırımı | Fiyat, sermaye artırımında emisyon primi olarak ödenir. İtibari değerin üzerinde pay çıkarmak esas sözleşmede hüküm ya da genel kurul kararı gerektirir (TTK m. 347); itibari değerin altında pay çıkarılamaz. SHA pre/post-money hesabını kayda geçirir, iştirak taahhütnamesi (m. 459) uygular. |
| 02 · Opsiyon havuzu | İKİSİ | Çalışan havuzu genellikle esas sözleşmede yer alması zorunlu şarta bağlı sermaye artırımı üzerine kurulur (TTK m. 463–472). Havuzun büyüklüğü ve sulanmayı kimin taşıyacağı SHA ve ESOP planında müzakere edilir. Bkz. ESOP Tasarım Checklist’i. |
| 03 · Tasfiye imtiyazı | ESAS SÖZLEŞME | Tasfiye payında öncelik bir pay imtiyazıdır ve imtiyaz yalnızca esas sözleşmeyle tanınır (TTK m. 478). SHA, teknik olarak tasfiye değil pay satışı olan çıkışlar için sözleşmesel bir şelale ekleyebilir. |
| 04 · Pro-rata hakkı | SHA (yasal temel) | Her pay sahibinin payı oranında kanuni rüçhan hakkı zaten vardır (TTK m. 461); yalnızca haklı sebeple ve sermayenin yüzde 60’ıyla sınırlandırılabilir (m. 461/2). Süper pro-rata ya da yalnızca büyük yatırımcıya tanınan haklar bunun üstüne eklenen SHA taahhütleridir. |
| 05 · Sulanma karşıtı koruma | SHA | Türk hukukunda imtiyazlı payın fiyatı kendiliğinden ayarlanmaz. Ağırlıklı ortalama koruması, düşük değerlemeli turdan sonra yatırımcıya ek pay devri ya da ihracı yükümlülüğü olarak, m. 347 sınırında (itibari değer altı yasak) sözleşmeye yazılır. Full ratchet checklist’te kırmızı bayrak; burada uygulanması da bir o kadar zordur. |
| 06 · İmtiyazlı kâr payı | İKİSİ | Kâr payı imtiyazı esas sözleşmeyle tanınır (m. 478). Birikimli ödeme mekaniği SHA konusudur; kâr payı yalnızca dağıtılabilir kârdan ödenir (m. 509). |
| 07 · Dönüşüm mekaniği | ESAS SÖZLEŞME | A.Ş. payları “dönüşmez”; imtiyaz esas sözleşme değişikliğiyle kaldırılır ya da değiştirilir ve imtiyazlı pay sahipleri özel kurulu bu değişikliği onaylamak zorundadır (TTK m. 454). İmtiyazın çıkış yolunu ilk günden esas sözleşmeye yazın. |
| 08 · Drag-along | SHA | Kanun’da halka kapalı şirketler için drag-along yoktur. Azınlık payları üzerinde sözleşmesel bir alım opsiyonudur; cezai şart (TBK m. 179–182), emanetteki ciro edilmiş pay senetleri ve ideal olarak esas sözleşmedeki bağlam hükmüyle desteklenir ki şirket SHA’ya aykırı devri reddedebilsin. |
2. Yönetişim ve kontrol (madde 9–16)
| Hüküm | Nerede durur | Neden ve TTK dayanağı |
|---|---|---|
| 09 · Yönetim kurulu bileşimi | İKİSİ | Esas sözleşme belirli pay gruplarına yönetim kurulunda temsil hakkı tanıyabilir; sınır üye sayısının yarısıdır (TTK m. 360). Kimin kimi aday göstereceği ve genel kurulda oyların nasıl kullanılacağı SHA’daki oy taahhüdüdür. |
| 10 · Kurucu oy eşikleri | ESAS SÖZLEŞME | Genel kurul nisapları esas sözleşmeyle ağırlaştırılabilir (m. 421/1). Yalnızca SHA’da yazan eşik kararın alınmasını engellemez; sonradan tazminat talebi doğurur. |
| 11 · Koruyucu hükümler (veto) | İKİSİ | Pay sahibi düzeyindeki vetolar: esas sözleşmede ağırlaştırılmış nisap. Yönetim kurulu düzeyindeki rezerve konular: iç yönerge ve SHA. Yönetim kurulunun devredilemez yetkileri (m. 375) pay sahiplerine aktarılamaz. |
| 12 · Bilgi alma hakları | SHA (yasal temel) | Kanuni hak (m. 437) genel kurulda kullanılır ve ticari sır gerekçesiyle reddedilebilir. Aylık raporlama, bütçe ve denetim erişimi SHA taahhütleridir. |
| 13 · Yönetim kurulu gözlemcisi | SHA | Kanuni bir kavram değil; iç yönergeye yansıtılan sözleşmesel davet hakkı. |
| 14 · Kurucu hak edişi ve cliff | SHA | Kurucunun payları üzerinde diğer pay sahipleri (ya da m. 379’daki yüzde 10 sınırı içinde şirket) lehine alım opsiyonu olarak kurgulanır. Şirket payı öylece iptal edemediği için alıcı, fiyat formülü ve senetlerin emaneti SHA’da sabitlenmelidir. Bkz. good leaver / bad leaver. |
| 15 · Ön alım ve tag-along | İKİSİ | Nama yazılı paylar esas sözleşmedeki bağlam hükmüyle sınırlanabilir; şirket orada sayılan önemli sebeplerle devri reddedebilir (m. 492–493). Ön alım usulü ve tag-along hakkının kendisi SHA mekaniğidir. |
| 16 · No-shop münhasırlık | SHA (term sheet) | Term sheet’te ya da kısa bir münhasırlık mektubunda kapanış öncesi taahhüt; esas sözleşmede yeri yoktur. |
3. Kurucu koruması (madde 17–24)
| Hüküm | Nerede durur | Neden ve TTK dayanağı |
|---|---|---|
| 17–18 · Kontrol değişikliğinde / fesihte hızlanma | SHA | Yukarıdaki hak ediş opsiyonunu değiştirir; tek ya da çift tetik tamamen sözleşmeseldir. |
| 19 · Kurucunun çalışma koşulları | AYRI BELGE | 4857 sayılı İş Kanunu’na tabi iş sözleşmesi ya da yönetim kurulu üyeliği sözleşmesi. Pay sahibine esas sözleşmeyle pay bedelini ödemek dışında borç yüklenemez (TTK m. 480); hizmet yükümlülükleri oraya asla yazılmaz. |
| 20 · Fikri mülkiyet devri | AYRI BELGE | Çalışanların işlerini görürken meydana getirdikleri eserlerin mali hakları işverene aittir (5846 sayılı FSEK m. 18); çalışan buluşları 6769 sayılı SMK m. 113 vd.’na tabidir. Mali hak devri yazılı şekle bağlıdır (FSEK m. 52). Kurucuların kuruluş öncesi IP’si açık yazılı devir gerektirir; SHA genellikle yalnızca bunun yapıldığına dair bir beyan içerir. |
| 21 · Rekabet yasağı ve devşirme yasağı | SHA | Pay sahibi taahhüdü olarak cezai şartla icra edilir. Kurucu aynı zamanda işçiyse iş sözleşmesindeki rekabet yasağı en çok iki yıl olabilir ve yer ile konu bakımından sınırlı olmak zorundadır (TBK m. 444–447). |
| 22 · Devir kısıtları ve lock-up | İKİSİ | Şirketin pay defterine kaydı reddedebilmesi için esas sözleşmede bağlam (m. 492–493); lock-up süreleri ve izinli devralan istisnaları SHA’da. |
| 23 · Geri alım (redemption) hakları | SHA (sınırlı) | Şirketin kendi paylarını iktisabı sermayenin yüzde 10’u ile sınırlıdır ve serbest yedeklerden finanse edilmelidir (m. 379); yatırımcının satım opsiyonu bu yüzden genellikle şirkete değil kuruculara karşı kullanılır. Checklist’teki tavsiye geçerli: direnin. |
| 24 · Uyuşmazlık çözümü ve uygulanacak hukuk | SHA | SHA’da tahkim (ISTAC ya da ICC) standarttır. Genel kurul kararlarının geçerliliğine ilişkin uyuşmazlıklar tahkime elverişli değildir ve asliye ticaret mahkemesinde kalır; iki yol çakıştığında ne olacağını SHA söylemelidir. |
4. Kapanış ve mekanik (madde 25–30)
| Hüküm | Nerede durur | Neden ve TTK dayanağı |
|---|---|---|
| 25 · Nihai belgeler | Eşleme | NVCA Charter → esas sözleşme değişikliği (genel kurul + tescil, m. 455). NVCA SPA → iştirak taahhütnamesi ve sermaye artırımı (m. 456–462) ya da ikincil işlemde pay devir sözleşmesi. NVCA IRA, Voting Agreement ve ROFR/Co-Sale → tek bir Türk SHA’sı. |
| 26 · Kapanış koşulları | SHA / iştirak | Sözleşmesel; sermaye artırımının tescili genellikle son koşuldur. |
| 27 · Beyan ve tekeffüller | SHA / iştirak | Kurucular ve şirket tarafından Borçlar Kanunu çerçevesinde verilir; süre ve açıklama listeleri sözleşme hükmüdür. |
| 28 · Tazminat tavanı ve eşiği | SHA | Sözleşme hükmü; götürü tutarlar cezai şart sayılır (m. 179–182) ve fahişse hâkim indirebilir. |
| 29 · Masraf iadesi | SHA | Sözleşmesel. |
| 30 · MFN istisnası | SHA | Sözleşmesel; checklist’in önerdiği “yalnızca ekonomik şartlar, Seri B’den sonra sona erer” sınırlarıyla. |
Referans belgeler
NVCA Investor Rights Agreement
Bilgi alma, kayıt ve rüçhan haklarının ABD kaynağı. İçindeki her sözleşmesel hüküm Türk SHA’sına karşılık gelir; hiçbiri esas sözleşmeye gitmez.
NVCA Voting Agreement
ABD formunda yönetim kurulu bileşimi ve drag-along. Türkiye’de hangi parçanın esas sözleşmeye taşınması gerektiğini görmek için TTK m. 360 ile karşılaştırın.
NVCA Right of First Refusal and Co-Sale Agreement
Ön alım ve tag-along mekaniği. Türkiye’de usul SHA’da kalır; şirketin devri reddetme yetkisi esas sözleşmedeki bağlam hükmüne dayanmalıdır (m. 492–493).
UK Private Capital (BVCA) Model Shareholders’ Agreement
İngiliz Series A setinin Şubat 2025 sürümü: Subscription and Shareholders’ Agreement, Articles ve Summary of Terms. Türk esas sözleşme + SHA ayrımına yapısal olarak en yakın yabancı model. Ücretsiz kayıt gerekir.
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu
Bu sayfada anılan maddeler: 340, 347, 360, 375, 379, 421, 437, 454–455, 456–472, 478–480, 492–493, 509. Resmî güncel metin.
Term Sheet Müzakere Checklist’i
Bu haritanın dayandığı 30 madde: değerleme ve ekonomi, yönetişim, kurucu koruması, kapanış mekaniği; piyasa pozisyonları ve kırmızı bayraklarla.
Bu sayfa her hükmün Türk hukukunda nerede icra edilebilir olduğunu açıklar; model bir pay sahipleri sözleşmesi değildir ve sizin pay tablonuz için yapılacak taslak çalışmasının yerini tutmaz. Madde numaraları aksi belirtilmedikçe 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’na aittir. Limited şirketler devir ve imtiyaz bakımından farklı kurallara tabidir ve burada ele alınmamıştır.
Mevzuat: 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu; 5846 sayılı FSEK; 6769 sayılı SMK; 4857 sayılı İş Kanunu. NVCA ve UK Private Capital belgeleri yayımcılarına aittir; yalnızca referans için bağlantı verilmiştir.