Türkiye’deki bir fintech, SaaS şirketi veya banka, kendisinin eğitmediği ve yurt dışındaki bir bulut bölgesinden sunulan modeller üzerinde çalışıyor. Bu hafta “Washington bu modelleri kapatabilir mi?” sorusu bilim kurgu olmaktan çıkıp kurucuların mesaj gruplarına girdi. 3 Kasım 2026 ara seçimlerinde Kongre’nin her iki kanadı Demokratlara geçtikten sonra Temsilciler Meclisi’nden bir üye, ileri yapay zekâ geliştirmesine ara verilmesinin ve “yapay süper zekânın” yasaklanmasının partinin ilk gündem maddesi olmasını istedi; tam bu içerikte bir kanun teklifi de zaten iki komisyonda bekliyor. Bu yazı, alarm vermeden ve taraf tutmadan, teklifin ne dediğini, ilerleme ihtimalini, Washington’un geri kalanının ne yaptığını, yasak fikrinin AB’ye, Çin’e, BM’ye veya Türkiye’ye taşınıp taşınamayacağını ve sınır modellere dayanan bir Türk şirketinin ne yapması gerektiğini açıklıyor.
Bu hafta ne oldu?
ABD 3 Kasım 2026’da ara seçimlerini yaptı. Demokratlar Temsilciler Meclisi’ni ve yedi sandalye kazanarak Senato’yu aldı; 5 Kasım itibarıyla Senato’da en az 54 sandalyeye sahiptiler, Alaska ve Mississippi yarışları hâlâ açıktı ve Temsilciler Meclisi’ndeki 435 sandalyenin 250’den fazlasını alacakları öngörülüyordu. Yeni Kongre Ocak 2027’de göreve başlıyor.
4 Kasım’da Arizona milletvekili Yassamin Ansari (Demokrat) X’te “Demokratların birinci gün gündeminin en üstünde ileri yapay zekâ geliştirmesine ara verilmesi, bu kontrolden çıkmış sektörün düzenlenmesi ve yapay süper zekânın yasaklanması olmalı” yazdı. Ansari, 2026 tarihli Yapay Süper Zekâ Yasağı Kanunu Teklifi’nin Temsilciler Meclisi versiyonunun dokuz ilk imzacısından biri ve haber döngüsünü başlatan şey bu paylaşım oldu. Ansari yaklaşık 250 kişilik bir çoğunluğun tek bir üyesi; ne Demokrat Parti liderliği ne de herhangi bir komisyon teklifi bir program olarak benimsedi. Bu bir işaret fişeği, bir parti kararı değil.
Teklif aslında ne diyor?
Teklif, 3 Eylül 2026’da Senatör Bernie Sanders (Bağımsız, Vermont) ve Temsilci Greg Casar (Demokrat, Teksas) tarafından duyuruldu. S. 5493 sayılı Senato teklifi 23 Eylül 2026’da sunularak Senato Ticaret Komisyonu’na; H.R. 10538 sayılı Meclis teklifi 24 Eylül’de sunularak Meclis Gözetim ve Hükûmet Reformu Komisyonu’na havale edildi. Meclis teklifinin aralarında Ro Khanna ve Ansari’nin bulunduğu dokuz ilk imzacısı vardı; Kasım başında imzacı sayısı on ikiye çıktı, sonradan katılanlar arasında Alexandria Ocasio-Cortez de var. İki teklif için de henüz ne bir komisyon toplantısı ne de oylama yapıldı. On altı maddelik teklif metni şu mimariyi kuruyor.
| Unsur | Teklifin öngördüğü düzen |
|---|---|
| Kapsam | “İleri yapay zekâ sistemi”: en az 1025 tam sayı veya kayan nokta işlemiyle eğitilen her sistem; eşik Bakan tarafından her yıl güncellenir (m. 3). |
| Düzenleyici ve ara | Kabine düzeyinde bir Yapay Zekâ Bakanlığı. Kanunun yürürlüğünden itibaren ileri sistemlerin eğitimi, değiştirilmesi ve ince ayarı ile piyasaya sürülmemiş sistemlerin devreye alınması, Bakanlık tam kadroyla kurulup güvenlik kurallarını çıkarana kadar durur (m. 4 ve 8). |
| İmtiyaz belgesi | İleri bir modeli geliştirmek veya dağıtmak, kamunun sistemlere, süreçlere, personele ve tesislere tam erişimi şartına bağlı bir imtiyaz belgesi gerektirir; ileri bir sistemin devreye alınması, yayımlanması, ithali ve devri için ayrı bir ön onay aranır (m. 9 ve 12). |
| Kalıcı yasak | “Yapay süper zekâ” (çoğu alan veya görevde insan bilişsel performansını aşan ya da kolayca aşacak biçimde değiştirilebilen veya insanlığın yok edilmesini ya da güçsüzleştirilmesini planlayıp uygulayabilen sistem) ile “öncül özellikler” taşıyan sistemlerin (yapay zekâ araştırmasını otomatikleştirme, kapatmaya direnme, kendini değiştirme, gözetimden kaçma veya aldatma, nükleer, kimyasal veya biyolojik silah geliştirmeye katkı, korunan altyapıya yetkisiz erişim) geliştirilmesi, devreye alınması, edinilmesi, bulundurulması, finanse edilmesi, ithali ve devri yasaktır. Tespit 24 saat içinde bildirilir; öncül sistemler derhâl durdurulup internetten ayrılır ve özellikler doğrulanabilir biçimde kaldırılmadıkça 30 gün içinde devre dışı bırakılır (m. 9-11). |
| Yaptırımlar | Ara, yasak veya imtiyaz hükümlerini pervasızca ihlal eden karar alıcı konumundaki kişiler ve “başıboş aktörler” için 20 yıla kadar hapis; diğer kişiler için 10 yıl sektörden men; zorunlu imtiyaz iptali, itiraz süresince fikrî mülkiyetin kayyıma devri ve tespit onanırsa müsadere (teklif sahiplerinin deyişiyle “şirket için ölüm cezası”); ihbarcı koruması; ihlal teşkil eden faaliyete federal kaynak yasağı (m. 13, 14 ve 16). |
| Dış politika | Uluslararası anlaşmalar ve müttefiklerle eşgüdüm yoluyla süper zekânın dünya çapında önlenmesini ABD politikası olarak ilan eder; bu politika “yapay zekâ hesaplama altyapısına ihracat kontrollerini içerebilir” (m. 15). |
İlerleme ihtimali ne?
Teklif Cumhuriyetçi çoğunluklu bir Kongre’de sunuldu ve yerinden kımıldamadı. Yeni çoğunluk komisyon başkanlıklarını devralıyor; dolayısıyla 2027’de bir komisyon oturumu makul bir ihtimal. Kabul edilmesi ise başka bir mesele: rakipler devam ederken ABD’de sınır model eğitimini durduran bir teklifin, çoğu yasanın hâlâ 60 oy gerektirdiği Senato’dan geçmesi, ardından ancak iki meclisin üçte iki çoğunluğuyla aşılabilen başkanlık vetosunu atlatması gerekir. Basına yansıdığı kadarıyla 20 yıla kadar hapis öngören bir teklife destek Demokrat grup içinde bile garanti değil. Kanaatimizce ihtimal sıfıra yakından düşüğe çıktı; 2027’de genel kurula ulaşan metin S. 5493 ile başlığı paylaşıp başka pek az şeyi paylaşabilir. Bu, yeni çoğunluğun bir kanadının yönüne ilişkin bir sinyal, bir takvim değil.
Aynı şehirde ters akıntı
Yürütme 2026’yı alternatif modeli kurmakla geçirdi. 2 Haziran 2026 tarihli ve 14409 sayılı Başkanlık Kararnamesi (“İleri Yapay Zekâ Yeniliğini ve Güvenliğini Teşvik”, 91 FR 34565), “kapsanan sınır modelleri” belirlemek için gizli bir kıyaslama süreci kuruyor, geliştiricileri modele diğer güvenilir ortaklara açılmasından en fazla 30 gün önce kamuya erişim vermeye davet ediyor ve hiçbir hükmünün zorunlu lisans, ön izin veya ruhsat yetkisi vermediğini açıkça yazıyor. 29 Eylül 2026 tarihli ve 14434 sayılı Başkanlık Kararnamesi federal kurumlara “yapay zekâ” yerine “süper zekâ” (SI) terimini kullanmalarını emretti ve Başkan’ın bilim danışmanına yasal tanım önerisi için 60 gün verdi; aynı gün Google, Anthropic, Meta, xAI ve NVIDIA’nın icra kurulu başkanları ile OpenAI’ın başkanı Beyaz Saray’da gönüllü bir mutabakat imzaladı (iç yetenek kontrolleri, bağımsız dış denetçiler, bağımsız inceleme komitesi). Başkan Yardımcısı Vance, FDA veya FAA tarzı bir düzenleyici kurumu reddetti; FTC ve Adalet Bakanlığı’nın gerekli yetkiye zaten sahip olduğunu söyledi.
Kongre orta yolu da tıkadı: Eylül’de tek bir itirazla hem Cumhuriyetçi bir senatörün “Yapay Zekâ Acil Durum Düğmesi” teklifi (şirket kontrolünde bir kapatma anahtarı) hem de sınır modellere yayından 45 gün önce erişim yetkili bir Yapay Zekâ Güvenlik Kurulu öngören Demokrat teklif durduruldu. 28 Eylül’de Florida Başsavcısı, OpenAI’ın bağımsız güvenlik önlemleri olmadan yeni model geliştirmesinin yasaklanmasını bir eyalet mahkemesinden istedi. ABD ve Çin, Şi Cinping’in Eylül ayındaki devlet ziyaretinde bir “Süper Zekâ Diyaloğu” ve bir olay bildirim kanalı üzerinde anlaştı; Beyaz Saray bilim danışmanı ise her türlü “küreselci kontrol şemasını” reddetti. Washington tek sesli değil.
Yasağın en büyük sermayesi kanaatimizce kamuoyu. Future of Life Institute’un Ekim 2025’te yayımladığı ve aralarında Geoffrey Hinton, Yoshua Bengio, Steve Wozniak, Steve Bannon ve Prens Harry’nin bulunduğu imzacıların desteklediği Süper Zekâ Bildirisi, “güvenli ve kontrol edilebilir biçimde yapılacağına dair geniş bilimsel mutabakat ve güçlü kamu desteği oluşmadan kaldırılmayacak bir süper zekâ geliştirme yasağı” çağrısı yapıyor; Kasım 2026 başında imza sayısı 78.000’i aşmıştı. Enstitünün kendi ABD anketi, bilim insanları güvenli olduğunda hemfikir olana kadar beklenmesini destekleyenlerin oranını yüzde 64 olarak veriyor; bunun bir savunuculuk kuruluşunun anketi olduğunu unutmamak gerekir.
Yasak fikri başka yerlere taşınır mı?
Bir Türk şirketinin fiilen karşılaştığı hukuk düzenlerine bakalım.
Avrupa Birliği. AB, genel amaçlı modellerde sistemik risk karinesi için aynı 1025 sayısını kullanıyor (m. 51/2) ve yasak yerine yükümlülüğü seçti: ölçüt yakınsadı, sonuç yakınsamadı. Yapay Zekâ Tüzüğü’nün V. Bölümü genel amaçlı model sağlayıcılarını 2 Ağustos 2025’ten beri bağlıyor; 2 Ağustos 2026’dan itibaren Komisyon bünyesindeki Yapay Zekâ Ofisi belge isteyebiliyor, değerlendirme yapabiliyor, piyasadan çekme dâhil düzeltici tedbir emredebiliyor ve sağlayıcılara dünya cirosunun yüzde 3’üne veya 15 milyon avroya kadar (hangisi yüksekse) idari para cezası verebiliyor (m. 88-93 ve 101). Dijital Omnibus yüksek riskli sistem takvimini erteledi, ancak bu GPAI kurallarına ve 50. maddedeki şeffaflık yükümlülüklerine dokunmadı. Komisyon Başkanı von der Leyen 16 Eylül 2026 tarihli Birliğin Durumu konuşmasında “En ileri şirketlerin CEO’ları bize kendini geliştiren modellerde yavaşlamanın zamanı geldiğini söylüyor. Sınırı tempoya bağlamanın” dedi; ve Kanada, Birleşik Krallık ve benzer düşünen ortaklarla “model değerlendirme, doğrulama, erken uyarı ve yapay zekâ güvenliğinde” iş birliği sözü verdi. Ne ara ne yasak önerildi.
Çin ve BM. Çin üretken yapay zekâ hizmetlerini iç hukukunda düzenliyor ve 1 Eylül 2025’ten beri yapay zekâ üretimi içeriklerin etiketlenmesini zorunlu tutuyor; Pekin’in kendi laboratuvarlarını yavaşlatıp yavaşlatmayacağı tartışmalı ve Çin’in hesaplama kapasitesini izleyen analistler genellikle yavaşlatmayacağını savunuyor. BM Yapay Zekâ Yönetişimi Küresel Diyaloğu ilk toplantısını 6-7 Temmuz 2026’da Cenevre’de yaptı; toplantıya Bağımsız Uluslararası Bilimsel Panel’in 1 Temmuz 2026 tarihli ön raporu zemin oluşturdu. Diyalog açıkça “bir müzakere forumu değil”; ikinci oturum 3-4 Mayıs 2027’de New York’ta. Teklif sahiplerinin kullandığı nükleer silahların yayılmasını önleme anlaşması benzetmesinin ise hiçbir yerde taslak metni yok.
Türkiye. Masada bir yasak yok. Haziran 2024’ten beri TBMM’de bekleyen Yapay Zekâ Kanunu Teklifi (2/2234) risk esaslı; 2026-2030 Yapay Zekâ Eylem Planı (2026/9 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi, 18 Ağustos 2026 tarihli ve 33344 sayılı Resmî Gazete), yansıdığı kadarıyla düzenleyici deney alanları ve kademeli gözetim öngören, benimsemeyi teşvik eden bir program; 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’nun 11. maddesinin (1)/(g) bendi ise işlenen verilerin münhasıran otomatik sistemler vasıtasıyla analiz edilmesi suretiyle kişinin aleyhine çıkan sonuca itiraz hakkını zaten tanıyor. Türkiye’de durdurulacak bir 1025 eğitimi yok: bir ABD arası veya ihracat kontrolü Türk şirketlerine Türk hukuku üzerinden değil, tedarikçilerinin sözleşme şartları ve bulut bölgeleri üzerinden ulaşır.
Kanaatimizce yasak, hukuk olarak değil, söz dağarcığı ve tedarik zinciri baskısı olarak taşınır. İhracının zor olması yapısal: “süper zekânın” üzerinde anlaşılmış bir tanımı yok; hesaplama eşikleri o kadar hızlı eskiyor ki teklifin kendisi yıllık güncelleme öngörüyor; uygulama yerli sınır laboratuvarlarının varlığını gerektiriyor; ABD-Çin rekabeti tek taraflı kendini sınırlamaya karşı işliyor. Fikrin taşınabileceği yollar daha dar ama gerçek: çip ve bulut kapasitesine ihracat kontrolleri; her alt kullanıcıyı sözleşmeyle bağlayan sağlayıcı kullanım koşulları ve kapatma hakları; hükûmetler arası olay bildirim kanalları; ve “süper zekâ” yeniden adlandırmasının gösterdiği gibi siyasi söz dağarcığı.
Nereden başlamalı
- Tedarik sözleşmesini ara ve geri çekme senaryoları için okuyun. Sağlayıcınız bir ABD emri, bir AB düzeltici tedbiri veya kendi güvenlik politikası gereği modeli askıya alırsa, coğrafi olarak kısıtlarsa veya geri çekerse ne olur: ihbar süresi, hizmet sürekliliği, geçiş desteği, veri çıkışı. Yapay zekâ tedarik sözleşmesinde müzakere başlıkları yazımıza bakın.
- Birden fazla sağlayıcıya göre tasarlayın. Bir soyutlama katmanı, taşınabilir komut istemleri ve değerlendirme setleri ile test edilmiş bir yedek model, hukuki riski mühendislik işine dönüştürür.
- Bugün bağlayıcı olan kurallara uyun. AB’deki kullanıcılara hizmet veriyorsanız Yapay Zekâ Tüzüğü size Türkiye’den de ulaşır; bir temel model üzerine ürün geliştirmek kendi GPAI kaynaklı yükümlülüklerinizi ortadan kaldırmaz; 50. madde şeffaflık yükümlülükleri 2 Ağustos 2026’dan beri uygulanıyor; o tarihten önce piyasaya sürülmüş sistemler için işaretleme yükümlülüğünde 2 Aralık 2026’ya kadar geçiş süresi var.
- Türk hukukundaki yönetişim katmanını düzenli tutun. TTK’daki özen borcu çerçevesinde yapay zekâ kullanımının yönetim kurulunca onaylanması ve belgelenmesi, KVKK 11. madde kapsamındaki otomatik kararlara itiraz süreci ve model kartlarıyla birlikte bir sistem envanteri.
- 2027 için izleme listesi tutun. Yeni Kongre’nin ilk yapay zekâ teklifleri ve S. 5493 veya H.R. 10538 için olası bir komisyon oturumu; Kasım 2026 sonuna kadar beklenen “süper zekâ” tanım önerisi; Yapay Zekâ Ofisi’nin ilk yaptırım kararları; Türkiye’deki kanun teklifi; ABD-Çin diyaloğu.
Sık sorulan sorular
ABD süper zekâyı yasakladı mı?
Hayır. 2026 tarihli Yapay Süper Zekâ Yasağı Kanunu Teklifi (S. 5493 ve H.R. 10538) Eylül 2026’da sunulup komisyona havale edildi; henüz ne komisyon oturumu ne oylama yapıldı. 14409 sayılı Başkanlık Kararnamesi ve 29 Eylül 2026 tarihli gönüllü mutabakatla belirlenen yürütme politikası zorunlu lisanslamayı açıkça reddediyor. Bir Kongre üyesinin teklifi öncelik yapma çağrısı hukukta bir değişiklik değildir.
Bir ABD arası Türk şirketine ulaşır mı?
Doğrudan ulaşmaz: bir ABD kanunu Türkiye’deki bir şirketi düzenleyemez. Dolaylı etki ise mümkün: sağlayıcının modeli askıya alması veya geri çekmesi, ihracat kontrollerinin çip veya bulut kapasitesine erişimi kısıtlaması ya da sağlayıcı koşullarının değişmesi hâlinde Türk kullanıcılar etkilenir. Pratik koruma sözleşmesel (ihbar, süreklilik ve geçiş hükümleri) ve mimari (birden fazla sağlayıcı) niteliktedir.
Türkiye benzer bir yasak düşünüyor mu?
Böyle bir öneri yok. TBMM’de bekleyen Yapay Zekâ Kanunu Teklifi risk esaslı; 2026-2030 Yapay Zekâ Eylem Planı benimsemeyi teşvik ediyor; Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ise kişiler hakkındaki otomatik kararları zaten düzenliyor. Türk şirketleri için önemli olan gelişmeler, tedarikçilerini ve müşterilerini bağlayan AB kuralları ile kullandıkları modellerin sözleşme koşullarıdır.
Kaynaklar. S. 5493 ve H.R. 10538, Ban Artificial Superintelligence Act of 2026, 119. Kongre, teklif metni (congress.gov, govinfo.gov); Sanders basın açıklaması, 3 Eylül 2026; PBS NewsHour / AP, 23 Eylül 2026; 2 Haziran 2026 tarihli ve 14409 sayılı Başkanlık Kararnamesi, 91 FR 34565 (Federal Register); 29 Eylül 2026 tarihli ve 14434 sayılı “Inaugurating the Era of Super Intelligence” kararnamesi (Federal Register) ve Beyaz Saray mutabakatı (Nextgov); Sen. Kennedy açıklaması, 16 Eylül 2026; WLRN, Florida başvurusu, 29 Eylül 2026; TNW, ABD-Çin Süper Zekâ Diyaloğu, 28 Eylül 2026; CBS News Senato sonuçları, 5 Kasım 2026 ve NBC ara seçim sonuçları, 4 Kasım 2026; The Standard, Ansari’nin paylaşımı, 5 Kasım 2026; Statement on Superintelligence ve Future of Life Institute basın açıklaması; (AB) 2024/1689 sayılı Tüzük (Yapay Zekâ Tüzüğü), m. 50, 51, 88-93, 101 ve 113 (EUR-Lex); Euronews, Birliğin Durumu konuşması, 16 Eylül 2026; BM Yapay Zekâ Yönetişimi Küresel Diyaloğu ve Bilimsel Panel ön raporu, 1 Temmuz 2026; 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu m. 11 (mevzuat.gov.tr); 2026/9 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi, RG 18.08.2026, S. 33344; 2/2234 esas numaralı Kanun Teklifi, TBMM.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş niteliği taşımaz; somut durumunuz için danışmanlık alınız.
