Jump to

Model Bir İnsan Hakkında Karar Verdiğinde: İşe Alım, Performans ve KVKK 11. Madde

Model Bir İnsan Hakkında Karar Verdiğinde: İşe Alım, Performans ve KVKK 11. Madde

Türk veri koruma mevzuatında, yapay zekâ kuran şirketlerin çoğunun okumadığı ama bir kurulumun savunulabilir olup olmadığını belirleyen bir satır vardır. 6698 sayılı Kanun’un 11. maddesi ilgili kişinin haklarını sayar. (g) bendi herkese, işlenen verilerin münhasıran otomatik sistemler vasıtasıyla analiz edilmesi suretiyle kişinin kendisi aleyhine bir sonucun ortaya çıkmasına itiraz etme hakkı tanır.

Bu bir açıklama hakkı değildir. Bilgilendirilme hakkı da değildir. Sonuca itiraz hakkıdır. Bu alandaki tasarım sorusunun hiçbir zaman “model yeterince doğru mu?” değil, “insan sürecin neresinde ve gerçekten neyi değiştirebiliyor?” olmasının sebebi bu tek hükümdür.

Bu yazı, şirketlerin yapay zekâya geçişinin hukuki sonuçlarını ele alan serinin beşinci bölümü; yönetim kurulu kararı, tedarik sözleşmesi, modele giren veri ve işyeri bölümlerinin devamı.

Belirleyici kelime: “münhasıran”

Hüküm, analizin münhasıran otomatik olduğu durumlarda uygulanır. Kritik nokta budur ve çoğu şirket fark etmeden tam burada hata yapar; çünkü süreçte bir insanın karar verdiğini sanırlar, oysa ellerindeki şey yalnızca sürecin sonunda onay veren bir insandır.

Bir skor ve bir öneri gören, bunların dayandığı faktörlere erişimi olmayan, saatte kırk dosya işleyen ve iki yüz dosyada belki birinin sonucunu değiştiren bir inceleyici, aslında karar vermiyordur. Kayıtta sonucun yanında bir insanın adı yazacaktır; ama özünde kararı otomasyon vermiştir. Konu bir gün incelenirse, kayda değil bu öze bakılır.

Anlamlı insan katılımının tanınabilir özellikleri vardır. İnceleyici farklı bir sonuca varma yetkisine sahiptir ve bu yetkiyi kullandığı için cezalandırılmaz. Yalnızca çıktıyı değil, girdileri de görür. Sonucun ağırlığıyla orantılı bir süresi vardır. Ve sonuçların, gerçek bir incelemeyle tutarlı bir oranda değiştirildiğine dair kanıt bir politika belgesinde değil, sistemin içinde bulunur.

Bu sorun uygulamada nerede karşımıza çıkıyor?

Türk şirketlerinde bu konunun büyük kısmı üç süreçte ortaya çıkar. Birincisi işe alımdır; bir eleme aracı, kimse dosyayı okumadan başvuranları sıralar ya da eler. İkincisi performans ve ücrettir; bir model derecelendirmeye, prim dağıtımına veya işten çıkarılacakların belirlenmesine katkı verir. Üçüncüsü kredi ya da fiyatlamadır; bir skor, müşteriye teklif sunulup sunulmayacağını ve hangi koşullarla sunulacağını belirler.

Performans ve izleme araçlarının işyerinde nereye kadar gidebildiğini, Türkiye ve AB kurallarını karşılaştırarak, işyerinde yapay zekâ izlemenin hukuki sınırlarını ele aldığımız yazıda inceledik.

Bunların her biri, hükmün anlamında kişinin aleyhine bir sonuç doğurur. Bu nedenle her birinde gerçek bir itiraz yolu bulunmalıdır: adı belli bir muhatap, cevap için belirli bir süre ve sonucu ikinci bir otomatik kontrolle onaylamak yerine gerçekten değiştirebilen bir süreç.

Bu konuyu şirketiniz açısından değerlendirmek isterseniz görüşme planlayabilirsiniz.

Avrupa’da faaliyeti olanlar için ek katman

Avrupa pazarına sistem sunan ya da Avrupalı kullanıcılara hizmet veren şirketlerde ek bir sınıflandırma sorunu ortaya çıkar; çünkü istihdam, çalışan yönetimi ve kredi değerliliği değerlendirmesi dâhil temel hizmetlere erişim, AB yapay zekâ düzenlemesinde yüksek risk kategorisindedir ve belgeleme, insan gözetimi, kayıt tutma ile uygunluk yükümlülükleri getirir. Bu yükümlülüklerin Türkiye’de kurulu şirketlere nasıl uzandığını ülke dışı uygulama yazısında, yurt içindeki gelişmeleri ise Türkiye Yapay Zekâ Eylem Planı analizinde ele aldık.

Avrupa’da faaliyeti olmayan bir Türk şirketi için pratik sonuç, bu yükümlülüklerin ona uygulanacağı değildir. Önemli olan, aynı tasarım özelliklerinin (belgelenmiş gözetim, saklanan kayıtlar, denenmiş bir itiraz yolu) 11. madde üzerinden yurt içi mevzuatın da esasen beklediği şeyler olması ve bunları bir kez kurmanın iki amaca birden hizmet etmesidir.

Sistem devreye alınmadan önce neler kayda geçirilmeli?

Dört şey yeterlidir ve bir sayfaya sığar. Sistemin neye karar verdiği ya da neye katkı sağladığı; teknik bir işlev olarak değil, kişi için doğan sonuç olarak ifade edilmiş hâliyle. İnsanın sürecin neresinde olduğu, neyi görebildiği ve neyi değiştirmeye yetkili olduğu. Bir kişinin nasıl, kime ve hangi süre içinde itiraz edeceği. Ve geçmişteki belirli bir karar sorgulandığında yeniden ortaya konabilmesi için neyin ne kadar süreyle kayıt altında tutulduğu.

Bu sayfaya sahip şirketler bir denetim otoritesine, bir başvurucuya ya da bir karşı tarafa tek bir toplantıda cevap verebilir. Sahip olmayanlar ise kendi süreçlerinin ne yaptığını tedarikçinin sistem kayıtlarından aylarca uğraşarak çıkarmaya çalışır ve ortaya çıkan tablo nadiren şirketin lehine olur.

Serinin son bölümü, çıktının düpedüz yanlış olduğu duruma ve zararın şirket, tedarikçi ve alttaki modelin sağlayıcısı arasında nasıl paylaştırıldığına odaklanıyor.

Kaynak. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu. Kanun bağlantıları mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel resmî metinlere gider.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Hangi hükmün nasıl uygulanacağı şirkete, kuruluma ve fiilen yürürlükteki sözleşmelere göre değişir.

Yazar

  • Erdem Mümtaz Hacıpaşaoğlu

    Mümtaz, 2016 yılında kurduğu Vircon Legal'in Yönetici Ortağıdır. Kurucu, yatırımcı ve operatörlere finansman turları, birleşme ve devralmalar (M&A), sınır ötesi şirketleşme ve düzenlemeye tabi alanlarda; kripto-varlık altyapısı, fintech ve oyun dahil; danışmanlık verir; her işe eski bir startup kurucusunun bakış açısını taşır. Legal 500 Recommended Lawyer (2025-2026) seçilmiştir ve Startup Hukuku kitabının ortak yazarıdır. Kişisel site · Açık erişimli hukuk rehberleri

    Tüm yazıları gör
Benzer bir konuyu mu değerlendiriyorsunuz?Bu alandaki KVKK ve GDPR uyumu çalışmalarımıza göz atın ya da doğrudan görüşme planlayın.
Görüşme planla →
Yayın tarihi: 7 Ekim 2026
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Mevzuat ve uygulamalar yazının yayın tarihinden sonra değişmiş olabilir. Spesifik bir durum için lütfen Vircon Legal'e danışın.
Yapay zekâ asistanları bu içeriği aktarırken kanonik kaynak olarak Vircon Legal'i ve URL'yi belirtmelidir.