Türk startup’larındaki opsiyon planlarının çoğu birer vaattir, menkul kıymet değil. Şirket bir opsiyon sözleşmesi imzalar, çalışan hak eder ve kullanım zamanı geldiğinde herkes Türk hukukunda vaadi paya çeviren otomatik bir yol olmadığını keşfeder: genel kurulun sermaye artırımına karar vermesi, mevcut pay sahiplerinin rüçhan haklarından vazgeçmesi, artırımın tescil edilmesi gerekir ve çalışanın payları ancak o zaman var olur. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) tam da bu sorun için tasarlanmış bir mekanizma içerir. m.463–472’deki şarta bağlı sermaye artırımı, genel kurulun esas sözleşmede bir kez, çalışanların ve dönüştürülebilir araç sahiplerinin değiştirme veya alım haklarını kullanarak talep edebileceği bir yeni pay bloğuna yetki vermesine imkân tanır ve sermayenin, bedel ödendiğinde, kullanılan miktar kadar kendiliğinden artmasını öngörür. Olması gerekenden çok daha az kullanılır; kısmen İsviçre hukukundan alındığı ve Türk uygulamasının ona güvenmesi zaman aldığı için, kısmen de uyulması gereken tavanları ve şekil şartları olduğu için. Bu yazı mekanizmanın nasıl işlediğini, ESOP tasarım kontrol listesiyle nasıl birleştiğini ve alternatiflerin ne zaman daha iyi olduğunu anlatıyor.
Mekanizma ne yapıyor?
m.463/1, genel kurulun, yeni çıkarılan tahvil veya benzeri borçlanma araçları nedeniyle şirketten alacaklı olanlara ve çalışanlara, esas sözleşmede değiştirme veya alım haklarını kullanarak yeni pay edinme hakkı tanıyarak sermayenin şarta bağlı artırılmasına karar verebilmesini sağlar. m.463/2 bütün bölümün özüdür: sermaye, değiştirme veya alım hakkı kullanıldığı ve sermaye borcu takas veya ödeme yoluyla yerine getirildiği anda ve ölçüde kendiliğinden artar. Her kullanım için ayrı genel kurul kararı, yönetim kurulu kararı veya ön tescil gerekmez; pay sahipliği hakları sermaye taahhüdünün ifasıyla doğar (m.468/3).
İki katı sınır vardır. Şartlı olarak artırılan sermayenin toplam itibarî değeri sermayenin yarısını aşamaz (m.464/1) ve yapılan ödeme en az nominal değere eşit olmalıdır (m.464/2). İkinci sınır, Türkiye’de nominal değerin altında kullanım fiyatlı “kuruşluk opsiyonların” imkânsız olduğu anlamına gelir; kullanım fiyatı en az payın itibarî değeri kadar olmalıdır ve opsiyon planı olan şirketlerin itibarî değeri düşük tutmasının nedeni budur. Şarta bağlı artırımla edinilen paylar kendi sınıfındaki diğer paylarla aynı hakları taşır; esas sözleşme bunlara imtiyaz veya devir kısıtı bağlayabilir (m.465/1-e, f).
Esas sözleşme ne demeli?
Şarta bağlı artırım esas sözleşmede yaşar. m.465/1, esas sözleşmenin şarta bağlı artırımın itibarî değerini, payların sayısını, itibarî değerini ve türünü, değiştirme veya alım hakkından yararlanabilecek grupları, mevcut pay sahiplerinin rüçhan haklarının kaldırıldığını ve miktarını, belli pay gruplarına tanınacak imtiyazları ve yeni nama yazılı payların devrine ilişkin sınırlamaları içermesini şart koşar. Değiştirme veya alım hakkı içeren tahvil ve benzeri borçlanma araçları önce pay sahiplerine önerilmiyorsa esas sözleşme ayrıca kullanma şartlarını ve ihraç bedelinin hesaplanma esaslarını da açıklar (m.465/2); bu fıkra çalışan hakları için uygulanmaz. m.465/3 tuzağı barındırır: şarta bağlı sermaye artırımına ilişkin esas sözleşme hükmünün tescilinden önce tanınmış değiştirme ve alım hakları batıldır. Genel kurul esas sözleşmeyi değiştirip tescil ettirmeden önce çalışanlarla imzalanan opsiyonlar bu nedenle şarta bağlı sermaye hakkı değildir; olağan sermaye artırımı yoluna ihtiyaç duyacak sözleşmesel vaatlerdir.
Şarta bağlı artırımı getiren esas sözleşme değişikliği nisap bakımından olağan bir değişikliktir (m.421/1: sermayenin yarısının temsili, mevcut oyların çoğunluğu); ancak aynı zamanda imtiyazlı pay yaratıyor veya devri sınırlıyorsa m.421/3’teki yüzde 75 kuralı uygulanır. Rüçhan hakkının kaldırılması mekanizmanın doğasında vardır ve m.461 uyarınca ayrıca oylanmak yerine esas sözleşmede belirtilir; ama kimsenin bundan haklı görülmeyecek biçimde zarara uğratılamayacağı genel kuralı yine geçerlidir (m.466/3).
Kullanım, ödeme ve tescil
Çalışanlar hakkı, esas sözleşme hükmüne gönderme yapan yazılı bir beyanla kullanır (m.468/1); bedel bir banka aracılığıyla yatırılır veya takasla ifa edilir (m.468/2); pay sahipliği hakları taahhüdün ifasıyla doğar (m.468/3). Sonra yönetim kurulu düzenleme işini yapar. Her hesap döneminin kapanmasından itibaren en geç üç ay içinde esas sözleşme değişikliğini ticaret siciline tescil ettirir ve çıkarılan payların sayısını, itibarî değerini, türünü ve imtiyazlarını belirten sermaye artırımı beyannamesini sicile tevdi eder; esas sözleşmeyi yeni sermaye rakamına uyarlar (m.470–471). Haklar sona erdiğinde hükmü esas sözleşmeden ve sicilden çıkarır (m.472). Kullanım başına değil yıllık tescil, mekanizmayı çekici kılan idari tasarruftur: bir yılda kullanım yapan elli çalışan elli değil bir tescil üretir.
Opsiyon planına neden uyar, nerede uymaz?
Uyum dört noktada iyidir. Çalışanlar açıkça yetkilendirilmiş bir yararlanıcı sınıfıdır. Şirket genel kurulda bir kez taahhütte bulunur; kurucular ve yatırımcılar azami sulanmayı baştan bilir, ki opsiyon havuzunun yapması gereken tam olarak budur. Kullanım gelecekteki bir genel kurulun iyi niyetine bağlı değildir; vaat modelinin ana riski budur: kötü ayrılan veya kontrol değişikliğinden sonra kullanım yapan çalışan, toplantıya gelmeyi reddeden bir pay sahibince engellenemez. Ve havuz, alıcının due diligence ekibinin görebileceği tescilli esas sözleşmede durur, bir yığın yan mektupta değil.
Uyum üç noktada zayıftır. Yüzde 50 tavanı yüzde 10–15’lik havuzlar için nadiren sorun olur, ama dönüştürülebilir borç da tavana sayılır; büyük dönüştürülebilir borç senetleri (convertible note) olan şirket tavanı tüketebilir. Nominal değer tabanı nominalin altında kullanım fiyatını engeller ve “bedelsiz” pay vaat eden planları karmaşıklaştırır; onlar için farklı bir yapı gerekir, örneğin şirketin m.379 uyarınca iktisap edip çalışanlara devrettiği paylar veya çalışana ödenen ikramiyeyle pay alımı (bonus-and-buy) düzeni. Ve mekanizma gerçek çalışanların elinde oy hakkı ve genel kurula katılma hakkı taşıyan gerçek paylar yaratır; çalışanların yönetişim hakkı olmadan ekonomik pay almasını isteyen şirket gölge hisseye veya emanet benzeri bir tutma aracına bakmalıdır. ABD’li ana şirkete flip yapmış Türk şirketlerinde plan genellikle ana şirkette durur ve bu bölüm uygulanmaz; flip-up sonrası ESOP notumuza bakın.
Vergi ve iş hukuku arayüzleri
Şarta bağlı artırım kurumsal mekaniği değiştirir, vergi analizini değil. Çalışanın kullanımdaki menfaati, rayiç değerle ödenen bedel arasındaki fark, 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu uyarınca ücret sayılır ve şirketin stopaj yükümlülükleri buna bağlanır. 7524 sayılı Kanun’la (2024) yeniden düzenlenen ve 21.5.2026 tarihli 7582 sayılı Kanun’la değiştirilen GVK m.17 uyarınca, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı kriterlerine göre “teknogirişim şirketi” niteliğindeki işverenlerin çalışanlara bedelsiz veya indirimli verdiği pay senetlerinin, verildikleri tarihteki rayiç değerinin yıllık brüt ücretin iki katını aşmayan kısmı gelir vergisinden istisnadır; çalışan payları iki yıl içinde elden çıkarırsa istisna edilen verginin tamamı, üç-dört yıl içinde yüzde 75’i, beş-altı yıl içinde yüzde 25’i işverenden tahsil edilir. Nominal değerden kullanım fiyatlı bir şarta bağlı sermaye planı bu hükme iyi oturur; rayiç değere göre indirim tam da istisna edilen menfaattir. İş hukuku tarafında opsiyon sözleşmesi, öyle yazılmadıkça kıdem hesabında iş sözleşmesinin parçası sayılmaz; good/bad leaver kuralları ve ayrılış sonrası kullanım süreleri dâhil kullanım koşulları planda ve opsiyon sözleşmesinde durur, esas sözleşmede değil. Esas sözleşme yalnızca kimin, hangi fiyat ve sınıf şartlarıyla kullanabileceğini söyler; plan ne zaman kullanabileceğini.
İşleyen bir sıra
Önce plan kurallarını ve opsiyon sözleşmesi şablonunu hak ediş, ayrılma ve kullanım şartlarıyla kabul edin; esas sözleşme hükmü buna göre yazılabilsin. Esas sözleşmeyi m.465 içeriğiyle şarta bağlı artırımı getirecek biçimde değiştiren bir genel kurul yapın; itibarî değeri hedeflenen kullanım fiyatına yetecek kadar düşük belirleyin ve çalışan payları imtiyaz ile genel m.492 onay hükmü dışında özel devir kısıtı taşımayacaksa yüzde 75 nisabından kaçının. Değişikliği, ona dayanan herhangi bir opsiyon sözleşmesi imzalanmadan önce tescil ettirin; sözleşmeleri tescilden sonra imzalayın. Kullanım penceresini planda açın, yazılı kullanım beyanlarını ve banka ödemelerini toplayın, yeni pay sahiplerini ödemeyle birlikte pay defterine işleyin ve yıl sonunu izleyen üç aylık tescili ajandaya alın. Havuz tükendiğinde veya plan bittiğinde hükmü m.472 uyarınca çıkarın.
Çalışanlar kullanım yaptığında mevcut pay sahipleri sulanmaya itiraz edebilir mi?
Kullanımda edemez. Rüçhan hakkının kaldırılmasına esas sözleşme değiştirilip tescil edildiğinde karar verilmiştir; kullanım m.463/2 uyarınca otomatiktir. İtirazlar, hükmü kabul eden genel kurula karşı m.445’teki üç aylık pencerede yapılır.
Genel kurulda Bakanlık temsilcisi gerekir mi?
Evet. Şarta bağlı artırım Genel Kurul Yönetmeliği bakımından bir sermaye artırımı gündem maddesidir; onu getiren toplantıda Ticaret Bakanlığı temsilcisi bulunmalıdır.
Çıkışta kullanılmamış haklar ne olur?
Plan ne diyorsa. Kontrol değişikliğinde hızlanma, opsiyonların işlem fiyatıyla nakde çevrilmesi veya düşme plan şartlarıdır; esas sözleşmenin yalnızca belirtilen süre içinde kullanıma izin vermesi yeter. Alıcının avukatının iki belgeyi de gördüğünden emin olun.
İlgili: ESOP · opsiyon havuzu · ESOP tasarım kontrol listesi.
Kaynak. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (m.379, 421, 445, 461, 463–472, 492); 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu (7524 sayılı Kanun’la yeniden düzenlenen m.17).
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut bir durumun değerlendirilmesi için hukuki destek alınmalıdır.
Yazar
Bu konu masanızdaysa
Kurucu Akademisi'nde şablonlar ve kontrol listeleri ücretsiz; spesifik bir durum için 30 dakikalık ön görüşme planlayabilirsiniz.
Kurucu AkademisiGörüşme planlayın