Bir yatırımcı itibarî değeri 50.000 TL olan paylar için 20 milyon TL ödediğinde, aradaki 19,95 milyon TL fark emisyon primidir; bilançoda nerede durduğu, hangi vergiye tabi olduğu ve şirketin onunla ne yapabileceği, kurucuların kapanıştan önce nadiren okuduğu bir avuç hükümle belirlenir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) uyarınca prim, sermaye artırımı tescil edilmeden önce tamamen ödenmelidir (m.344), esas sözleşmede hüküm veya genel kurul kararı gerektirir (m.347) ve çıkarma giderleri düşülerek genel kanuni yedek akçeye eklenir (m.519/2-a); bu akçenin kullanımı sermayenin yarısının altında kaldığı sürece kısıtlıdır (m.519/3). 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu m.5/1-ç uyarınca prim kurumlar vergisinden istisnadır. Ve “sermaye ile kanuni yedek akçeler toplamına” dâhil olduğu için, bir startup’ın m.376 zarar eşiklerine karşı sahip olduğu en etkili tek korumadır. Bu yazı primli sermaye artırımının muhasebesini, vergisini, kullanım kısıtlarını ve yazım noktalarını ve turu sermaye değil prim olarak kaydetmenin Türkiye’de neden hemen her zaman doğru olduğunu anlatıyor.
Turlar neden prim olarak yapılandırılır?
Üç neden birleşir. Yönetişim: sermaye her nisabın, rüçhan hakkının ve sulanma hesabının paydasıdır; küçük bir itibarî sermaye ile büyük bir prim, kurucu ağırlıklı bir cap table’ın büyük bir çeki yatırımcıya ekonomiyi yanlış gösteren bir itibarî sermaye payı vermeden karşılamasını sağlar. Esneklik: itibarî sermaye yalnızca m.473–475’teki alacaklı koruma prosedürüyle azaltılabilir; kanuni yedek akçede duran prim ise m.519/3 içinde ve akçe sermayenin yarısını aştığında daha serbestçe kullanılabilir. m.376: zarar eşikleri sermaye ile kanuni yedek akçeler toplamına göre ölçülür; dolayısıyla yedek akçedeki prim, üçte iki çizgisi aşılırsa “tamamlanması” veya “azaltılması” gerekecek sermayeyi yükseltmeden, zararların test edildiği tabanı yükseltir; bunu m.376 rehberinde anlattık. Tek bedel, primin sermayenin aksine ticaret sicilini okuyan karşı taraflara bir büyüklük sinyali vermemesidir; sicil yalnızca itibarî sermayeyi gösterir.
Şirketler hukuku: yetki, ödeme ve tescil
m.347 itibarî değerin altında pay çıkarılmasını yasaklar ve üstünde çıkarılmasına yalnızca esas sözleşmede hüküm veya genel kurul kararı varsa izin verir. Esas sözleşmelerin çoğu sürekli bir yetki içerir; içermiyorsa sermaye artırımı kararının kendisi çıkarma bedelini ve primi belirtmelidir. m.344/1 sonra kademeli fonlamalı turları yakalayan ödeme kuralını koyar: nakden taahhüt edilen payların itibarî değerinin en az yüzde 25’i tescilden önce, gerisi 24 ay içinde ödenir; ancak primin tamamı tescilden önce ödenir. Dilimler hâlinde ödeyen bir tur bu yüzden ya artırımı dilimler hâlinde tescil ettirir ya da ertelenen kısmı çıkarılmış paylar üzerindeki prim dışında bir şey olarak yapılandırır. Ödenen tutarlar bankada bloke edilir ve banka mektubu ile YMM veya SMMM raporuyla ticaret siciline belgelenir; sicil, primi ödenmemiş bir artırımı tescil etmez. m.461 uyarınca rüçhan hakları yeni paylara çıkarma bedeliyle bağlanır; dolayısıyla hakkını kullanan mevcut pay sahipleri primi de öder; feragat ederlerse feragat fiyatlı paylara atıf yapmalıdır.
Muhasebe: prim nereye gider, ne yapabilir?
m.519/1, yıllık kârın yüzde beşinin ödenmiş sermayenin yüzde yirmisine ulaşılıncaya kadar genel kanuni yedek akçeye ayrılmasını ister. m.519/2-a bu akçeye, o sınıra ulaşıldıktan sonra da ve kârdan bağımsız olarak, yeni pay çıkarılması dolayısıyla sağlanan primin çıkarma giderleri, itfa karşılıkları ve hayır amaçlı ödemeler için kullanılmamış kısmını ekler. Tek Düzen Hesap Planı’nda prim özkaynaklar içinde 520 numaralı hesapta (hisse senedi ihraç primleri) izlenir ve kanuni yedek akçe kuralları bakımından genel kanuni yedek akçenin parçası sayılır. m.519/3 sonra kullanımı kısıtlar: genel kanuni yedek akçe sermayenin yarısını aşmadığı takdirde yalnızca zararların kapatılmasına, işlerin iyi gitmediği zamanlarda işletmeyi devam ettirmeye veya işsizliğin önüne geçmeye yönelik önlemlere kullanılabilir. Startup için “zararların kapatılması” işleyen izindir: prim, özkaynak bölümünde birikmiş açığı emer; m.376 oranını koruyan şey tam olarak budur. Akçe sermayenin yarısının altındayken primin yapamadığı şey kâr payı olarak dağıtılmak veya pay geri alımında kullanılmaktır; pay sahiplerine sermaye iade etmek isteyen şirket önce akçeyi eşiğin üstüne çıkarmalı ya da sermaye azaltımından geçmelidir.
Prim sermayeye de eklenebilir. m.462, serbest yedek akçeler, kanuni yedek akçelerin serbestçe kullanılabilen kısımları ve mevzuatın sermayeye eklenmesine izin verdiği fonlarla iç kaynaklardan sermaye artırımına imkân tanır; primi bedelsiz pay çıkararak itibarî sermayeye dönüştürmek halka arz öncesinde veya bir karşı taraf daha büyük tescilli sermaye istediğinde uygulamada yaygındır, ancak sermayenin yarısının altında kalan kanuni yedek akçedeki primin bu amaçla “serbestçe kullanılabilir” olup olmadığı tartışmalıdır ve önceden ticaret siciliyle teyit edilmelidir. Dönüşüm kurumlar vergisi doğurmaz, ama tutarı esnek yedek akçeden katı sermaye satırına taşır ve yeni sermaye 1.250.000 TL’ye ulaşıyorsa Avukatlık Kanunu m.35/3 eşiği sorusunu gündeme getirir.
Vergi: istisna ve kenarları
Kurumlar Vergisi Kanunu m.5/1-ç, anonim şirketlerin kuruluşlarında veya sermayelerini artırdıkları sırada çıkardıkları payların bedelinin itibarî değeri aşan kısmını kurumlar vergisinden istisna eder. İstisna koşulsuzdur ve çıkarma yılında uygulanır; 20 milyon TL’lik bir turun 5 milyon TL’lik vergi faturası yaratmamasının nedeni budur. Üç kenar dikkat ister. İstisna anonim şirketler içindir; sermaye artırımında itibarî değerin üstünde ödeme alan bir limited şirketin eşdeğer istisnası yoktur ve tutarı farklı yapılandırmalı ya da önce dönüşmelidir; bu, tur öncesi tür değiştirmenin bir nedeni daha. Primin sonradan m.462 uyarınca sermayeye eklenmesi 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu bakımından pay sahiplerine kâr payı geliri yaratmaz, çünkü primden bedelsiz paylar kâr dağıtımı sayılmaz; ama primden türeyen sermayeyi iade eden sonraki bir sermaye azaltımı, 2022’de eklenen Kurumlar Vergisi Kanunu m.32/B çerçevesinde değerlendirilir; bu madde azaltılan tutarı sermayeye eklenen özkaynak kalemlerine kanuni sıra ve zaman kurallarına göre dağıtır ve kaynağa ve sermayeye eklenmeden bu yana beş yıl geçip geçmediğine bağlı olarak vergiye tabi gelir doğurabilir. Primin kendisi de yedek akçeye girdikten sonra zarar kapatmada kullanıldığında gider yazılmaz; yalnızca özkaynakta mahsup edilir.
Tur belgeleri için yazım noktaları
Pay başına çıkarma bedelini ve toplam primi genel kurul kararında belirtin ve esas sözleşmenin veya kararın m.347’yi karşılamasını sağlayın. Katılım sözleşmesindeki ödeme takvimini m.344’e uydurun: prim tescilden önce tamamen, itibarî tutar ya tamamen ya da en az yüzde 25. Primin nasıl kullanılacağını pay sahipleri sözleşmesinde düzenleyin; çünkü m.519/3 izin verilen kullanımlar arasındaki seçimi yönetim kuruluna ve pay sahiplerine bırakır; yatırımcılar tipik olarak primin rızaları olmadan sermayeye eklenmemesini veya azaltılmamasını ister. Primi genel kurul tutanağına ve sicil başvurusuna doğru yazın; çünkü sicil yalnızca sermayeyi görür ve prim üçüncü kişiler için tutanakta ve hesaplarda var olur. Banka mektubunu ve müşavir raporunu kurumsal dosyada tutun: istisnanın iddia edilen yıl ve tutara uygulandığının kanıtı onlardır.
Değerleme ve itibarî değer üzerine bir not
Primin tamamı tescilden önce ödenmesi gerektiği ve itibarî değer her pay fiyatı için taban olduğu için, çok düşük itibarî değerli şirketler (pay başına 1 kuruş yaygındır; m.476 asgariyi bir kuruş olarak belirler) en fazla alana sahiptir. İtibarî değeri kuruluşta veya tur öncesi dönüşümde düşük belirlemek hiçbir şeye mal olmaz ve sonraki bölünmelerden kurtarır. Şarta bağlı sermaye artırımı yazısında ele aldığımız kurallar uyarınca asgari ödemenin itibarî değer olduğu opsiyon planlarında kullanım fiyatını da düşük tutar.
Prim ticaret sicilinde görünür mü?
Hayır. Sicil itibarî sermayeyi ve payların sayısı ile itibarî değerini kaydeder. Prim, sicile verilen genel kurul kararında ve şirketin finansal tablolarında görünür.
Prim, m.379 uyarınca şirketin kendi paylarını almak için kullanılabilir mi?
Yalnızca m.379/3 sağlandığı ölçüde: alım bedeli düşüldükten sonra net aktif hâlâ sermaye ile dağıtılamaz yedek akçeleri karşılamalıdır. Sermayenin yarısının altındaki kanuni yedek akçedeki prim dağıtılamaz niteliktedir; dolayısıyla geri alım için alan yaratmaz. Eşiğin üstündeki prim yaratabilir.
SAFE veya dönüştürülebilir borç senedi prime dönüşür mü?
Evet, dönüşümü uygulayan sermaye artırımında: senedin anaparası katılım bedeliyle takas edilir; bedelin itibarî değer kısmı sermayeye, kalanı prime gider. Takas, sicil ve yeminli müşavir raporu için belgelenmelidir ve m.344 ödeme kuralı takasın kendisiyle karşılanır.
İlgili: sermaye artırımı · yedek akçe ve kâr dağıtmamanın bedeli · Türk hukukunda SAFE.
Kaynak. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (m.344, 347, 376, 379, 461, 462, 473–475, 476, 519); 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu (m.5/1-ç, 32/B); 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu; 1136 sayılı Avukatlık Kanunu (m.35).
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut bir durumun değerlendirilmesi için hukuki destek alınmalıdır.
