İş ilişkisi sonrası rekabet yasağı Türkiye’de icra edilebilir; ancak yalnızca 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) m.444–447’nin sıkı çizdiği çerçeve içinde: yazılı olmalıdır, iş çalışana müşteri çevresi, üretim sırları veya işverenin işleri hakkında bilgi edinme imkânı sağlamış olmalıdır, bu bilginin kullanılması işverene önemli zarar verebilecek nitelikte olmalıdır ve kısıt yer, süre ve iş türü bakımından makul olmalı, olağan hâllerde iki yılı aşmamalıdır. Çerçeveyi görmezden gelen hükümler icra edilmez; ona uyanlar edilir ve uyuşmazlıklar iş mahkemelerine değil ticaret mahkemelerine gider. Bu yazı ne yazılacağını, mahkemenin aşırı geniş bir hükümle ne yapacağını, cezai şart ve ihtiyati tedbir mekaniğinin nasıl işlediğini, kısıtın ne zaman sözleşmeyle birlikte öldüğünü ve müşteri ve çalışan çalmama hükmünün işi ne zaman daha iyi gördüğünü anlatıyor.
Geçerliliğin dört koşulu
m.444/1, fiil ehliyetine sahip işçinin, sözleşme sona erdikten sonra işverenle rekabet etmekten, özellikle rakip bir işletme açmaktan, rakip işletmede çalışmaktan veya rakiple başka bir menfaat ilişkisine girmekten kaçınmayı yazılı olarak üstlenebilmesini sağlar. m.444/2 maddi koşulları koyar: kayıt, ancak hizmet ilişkisi işçiye müşteri çevresi veya üretim sırları ya da işverenin yaptığı işler hakkında bilgi edinme imkânı sağlıyorsa ve bu bilgilerin kullanılması işverenin önemli bir zararına sebep olacak nitelikteyse geçerlidir. İkisi birlikte bulunmalıdır. Hiç müşteriyle görüşmemiş ve açık kaynak bir bileşen üzerinde çalışmış bir junior geliştiricide ikisi de olmayabilir; satış hattını yöneten bir satış direktöründe ikisi de vardır. Mahkemeler testi unvana değil fiilen yapılan işe uygular; dolayısıyla aynı şablonla her çalışana imzalatılan bir hüküm bazıları için icra edilebilir, bazıları için değildir.
Yazılılık şartı katıdır: taahhüt imzalı bir belgede yer almalıdır, e-posta onayı risklidir. Hüküm normalde iş sözleşmesine konur; çıkışta imzalanan ayrı bir belge de geçerlidir ve çoğu zaman daha savunulabilirdir, çünkü çalışanın fiilen tuttuğu role göre yazılabilir.
Makul sınırlar ve iki yıl tavanı
m.445/1, işçinin ekonomik geleceğini hakkaniyete aykırı olarak tehlikeye düşürecek yer, zaman ve iş türü sınırlamalarını yasaklar ve süreyi özel durum ve koşullar dışında iki yılla sınırlar. m.445/2 hâkime, kurucuların anlaması gereken bir takdir yetkisi verir: aşırı rekabet yasağı geçersiz değildir; hâkim bütün durum ve koşulları ve işverenin üstlendiği karşı edimi değerlendirerek kapsamını veya süresini sınırlayabilir. Bunun iki yönü vardır. Beş yıllık, dünya çapında, tüm sektörleri kapsayan bir hüküm iptal edilmez, daraltılır; işveren elinde bir şey tutar. Ama onu yazan işveren mahkemeye iyi niyetle yazmadığını söylemiş olur ve Türk hâkimleri bu tür hükümleri sert daraltır. Türk startup’ı için makul metin genellikle şudur: şirketin fiilen sattığı coğrafya (çoğu zaman Türkiye artı adı geçen pazarlar, “dünya çapında” değil); bir yıl, nadiren iki; ve “rakip işletme” tanımının “teknoloji” veya “yazılım”a değil şirketin gerçek ürün kategorisine bağlanması.
Karşı edim, bazı ülkelerin aksine Türk hukukunda geçerlilik koşulu değildir; ama m.445/2 hâkime onu açıkça dikkate almasını söyler. Kısıt süresince ödenen bir bekleme ücreti (garden leave) veya aylık tazminat, hükmün olduğu gibi ayakta kalma ihtimalini belirgin biçimde artırır ve üst düzey işe alımlarda normdur.
İhlal: tazminat, cezai şart ve saklı tutulması gereken tedbir
m.446 yaptırımları sayar. Yasağa aykırı davranan işçi işverenin bütün zararını gidermekle yükümlüdür (446/1). Hüküm bir cezai şarta bağlanmışsa ve sözleşmede aksine hüküm yoksa, işçi öngörülen miktarı ödeyerek rekabet yasağı borcundan kurtulabilir; ancak bu miktarı aşan zararı gidermek zorundadır (446/2). İşveren, aykırı davranışa son verilmesini, yani tedbiri, yalnızca bu hakkı sözleşmede yazılı olarak açıkça saklı tutmuşsa ve ihlal edilen menfaatlerinin önemi ile işçinin davranışı bunu haklı gösteriyorsa isteyebilir (446/3). Türk rekabet yasaklarının çoğunun yanlış yaptığı cümle bu sonuncusudur: son verme hakkı açıkça saklı tutulmamışsa hüküm pratikte bir fiyat listesidir, çünkü işçi cezai şartı ödeyip gidebilir. Saklı tutma ibaresini yazın ve cezai şartı, hâkimin aşırı gördüğü cezai şartı kendiliğinden indirmesine imkân veren TBK m.182/3 karşısında kırpılmayacak bir düzeyde belirleyin; bir-iki yıllık ücret katları yaygındır, daha büyük katlar indirimi davet eder.
Kısıt ne zaman ölür?
m.447 rekabet yasağını iki hâlde sona erdirir. İşverenin yasağın sürdürülmesinde gerçek bir yararının kalmadığı belirlenmişse, örneğin şirket ürün hattından çıkmış veya bilgi kamuya mal olmuşsa. Ve sözleşme haklı bir sebep olmaksızın işveren tarafından ya da işverene yüklenebilen bir nedenle işçi tarafından feshedilmişse. İkinci kural pratik olandır: yeniden yapılanmada satış direktörünü işten çıkaran startup onu sonra rekabet yasağıyla bağlı tutamaz; bir yöneticinin konumunu çekilmez hâle getirip istifasına yol açan kurucu onu hukuken serbest bırakmıştır. Kısıtın kusursuz bir ayrılıkta da yaşamasını isteyen işverenler bu yüzden rekabet yasağını çıkışta görüşülen ücretli bekleme süresi (garden leave) veya tazminat düzeniyle eşler; bu, analizi haklı sebepsiz fesihten anlaşmalı ayrılığa çevirir.
Hangi mahkeme, ne hızda?
Yargıtay içtihadına göre ve TTK m.4/1-c ile uyumlu olarak, m.444–447’den doğan uyuşmazlıklar iş mahkemelerinde değil asliye ticaret mahkemelerinde görülen ticari davalardır. Bu iki nedenle önemlidir: dava şartı arabuluculuk ticari biçimiyle uygulanır ve ticaret mahkemeleri ticari uyuşmazlıklarda ihtiyati tedbire daha alışıktır. Açık son verme hakkı ve belgelenmiş menfaat içeren iyi yazılmış bir hüküm, ihlalden haftalar sonra Hukuk Muhakemeleri Kanunu uyarınca ihtiyati tedbir başvurusuna dayanak olabilir; kötü yazılmış bir hüküm yıllar sonra yalnızca bir tazminat davasına dayanak olur.
Müşteri çalmama, gizlilik ve fikri mülkiyet taahhüdü
Komşu üç hüküm gerçek korumanın çoğunu taşır ve daha az geçerlilik engeliyle karşılaşır. Ayrı taahhütler olarak yazılmış müşteri çalmama ve çalışan ayartmama yasakları işçinin çalışma özgürlüğünü kısıtlamaz ve m.444–447 yerine genel sözleşme hukukuna göre değerlendirilir; mahkemeler yine de dürüstlük ve orantılılık testinden geçirir. Gizlilik taahhüdü, kendi hükümleri gereği sözleşmenin sona ermesinden sonra da yürürlükte kalır; iş süresince TBK m.396’daki kanuni sadakat borcuyla, sonrasında ticari sır ve haksız rekabet kurallarıyla desteklenir. Fikri mülkiyetin şirkete geçişi yazısında ele aldığımız devir de çalışanın rakibe götürdüğü şeyin şirketin kodu değil kendi becerisi olmasını sağlar. Üçüne de sahip kurucunun genellikle yalnızca m.444/2 koşullarının gerçekten sağlandığı birkaç rol için dar bir rekabet yasağına ihtiyacı olur.
Taslak kontrol listesi
Bir Türk rekabet yasağına güvenmeden önce şunları kontrol edin: imzalı bir yazılı belgede mi; müşterilere, sırlara veya işe gerçek erişimi olan rollerle sınırlı mı; yer, süre (varsayılan on iki ay, yirmi dört ay yalnızca en üst kademe için) ve rakip tanımı her biri makul ve belirli mi; cezai şart mahkemenin saygı göstereceği bir düzeyde ve aşan zarar için sorumluluk saklı mı; son verme talep hakkı açıkça saklı tutulmuş mu; kısıt süresince karşı edim en azından değerlendirilmiş mi; ve hüküm, dava yalnızca rekabet yasağına bağlı kalmasın diye ayrı müşteri çalmama, gizlilik ve fikri mülkiyet taahhütleriyle yan yana mı.
Pay sahipleri sözleşmesindeki rekabet yasağı aynı kurallara mı tabi?
Hayır. m.444–447 iş ilişkisini düzenler. Kurucunun pay sahibi sıfatıyla rekabet yasağı genel sözleşme hukukuna ve kamu düzenine ilişkin TBK m.27’ye tabi ticari bir taahhüttür; pay satışına veya süregelen pay sahipliğine bağlandığında genellikle daha uzun süreler için ayakta tutulur. Kurucu hem çalışan hem pay sahibiyse ikisini de ayrı ayrı yazın.
Yeni işverene karşı icra edebilir miyiz?
İşçiyi bağlayan m.444–447 uyarınca edemezsiniz. İhlali bilerek teşvik eden rakibe karşı talepler Ticaret Kanunu’nun haksız rekabet hükümlerine (m.54 vd.) dayanır ve rakibin davranışının ispatını gerektirir.
Yükleniciye rekabet yasağı bu maddelere mi tabi?
Yalnızca ilişki özünde iş ilişkisiyse. Gerçek bir bağımsız yüklenicinin rekabet yasağı ticari bir taahhüttür; ama Türk mahkemeleri etiketlere değil öze bakar ve sabit aylık ücretli tam zamanlı bir “yüklenici” genellikle işçi sayılır.
İlgili: devşirme yasağı · cezai şart · know-how.
Kaynak. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (m.27, 182, 396, 444–447); 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (m.4, 54 vd.).
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut bir durumun değerlendirilmesi için hukuki destek alınmalıdır.
