Cezai şart nedir?
Cezai şart; bir borcun ihlali hâlinde ödenmesi sözleşmeyle kararlaştırılan tutardır (TBK m.179–182). Gücü şuradadır: alacaklının zarar ispatına gerek yoktur — ihlal tek başına ödemeyi tetikler. Bu, Türk hukukunu cezai şartlara common law’dan daha dost kılar; İngiliz hukuku kaleminin “penalty mi liquidated damages mı” kaygısı buraya büyük ölçüde tercüme edilmez.
Teknoloji işlemlerinde nerede değer üretir?
Cezai şart, icra yükünü tam da zararın en zor ispatlandığı yerlerde taşır: pay sahipleri sözleşmesi taahhütleri (devir kısıtları, fonlama yükümlülükleri, vetolar), rekabet ve ayartma yasakları, NDA ihlalleri, side letter vaatleri. Cezai şartsız bir SHA veto hakkı ricadır; şartlısı fiyat listesidir. Kalem esasları: cezayı “her ihlale” değil belirli borçlara bağlayın; hem ifa hem ceza gerekiyorsa bunun m.179/2 mekaniğini açıkça yazın; ve cezayı aşan zararı isteme hakkını saklı tutun.
Saygı duyulacak iki sınır
Hâkimin indirimi: mahkeme aşırı cezai şartı indirmek zorundadır (m.182/3) — borçla orantı, tarafların ekonomik durumu ve fiilî sonuçlar makası yönlendirir. Kritik istisna: tacirler, TTK m.22 uyarınca aşırı cezai şartın indirilmesini isteyemez — ceza ahlaka aykırılık derecesinde yıkıcı olmadıkça; bu yüzden B2B ve SHA cezaları büyük ölçüde yazıldığı gibi ayakta kalır. İkinci sınır: işçiye bağlanan cezalar kısıtlıdır — yalnız işçi aleyhine tek taraflı ceza geçersizdir; iş hukukunda ceza karşılıklı ve dengeli olmalıdır, bu da rekabet yasağının nasıl güvenceye alınacağını yeniden biçimlendirir.
Ceza fesihle birleştirilebilir mi?
Öyle yazılmışsa evet — cezanın fesihten sonra yaşayıp yaşamadığını ve ihlal başına mı, gün başına mı, götürü mü uygulandığını belirtin.
Cezai şart damga vergisine tabi mi?
Belirlenebilir tutara atıf yapan cezai şart sözleşmenin damga vergisi matrahını etkileyebilir; yapıyı ve tavanı bu maliyeti görerek kurun.
İlgili: koruyucu hükümler.