Bir kurucu ortak ayrılır ve payını kişisel olarak kimse almak istemez. Bir melek yatırımcı Seri A’dan önce çıkmak ister ve kalan pay sahipleri kendileri sulanmaktansa şirketin ödemesini tercih eder. Opsiyon havuzu için kimsenin yeni çıkarmak istemediği paylara ihtiyaç vardır. Her seferinde biri, şirketin kendi paylarını satın alıp alamayacağını sorar. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nda (TTK) yanıt koşullu bir evettir: m.379–389, anonim şirketin kendi paylarını sermayesinin yüzde onuna kadar, genel kurul yetkisiyle, serbestçe dağıtılabilir öz kaynaklardan ve yalnızca bedeli tamamen ödenmiş paylar bakımından ivazlı olarak iktisap etmesine izin verir ve şirketin elinde tuttuğu paylara sonuçlar bağlar. TTK m.612 limited şirketler için daha dar bir düzenleme getirir. Vergi hukuku ise kurucuların çoğunu şaşırtan bir kural ekler: 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu (GVK) m.94 uyarınca borsada işlem görmeyen bir şirketin geri alımı, paylar yok edildiğinde, zararına satıldığında veya iki yıl elde tutulduğunda yüzde on beş stopaja tabi dağıtılmış kâr payı sayılır. Bu yazı yüzde on kuralını ve koşullarını, alımın finansmanı yasağını, istisnaları, elden çıkarma sürelerini, yedek akçeyi ve donan hakları, limited şirketlere ilişkin düzenlemeyi ve stopajı anlatır; sonra bunları startupların gerçekten karşılaştığı kurucu çıkışı ve opsiyon havuzu durumlarına uygular. Kurucu ayrılıkları ve sermaye azaltımı yazılarımızın devamıdır.
Yüzde on kuralı ve dört koşulu
TTK m.379/1, şirketin kendi paylarını esas veya çıkarılmış sermayesinin onda birini aşan veya bir işlem sonunda aşacak olan miktarda ivazlı olarak iktisap edemeyeceğini ve rehin olarak kabul edemeyeceğini söyler; kural, üçüncü kişinin kendi adına fakat şirket hesabına iktisap ettiği veya rehin aldığı paylara da uygulanır. Sınır içinde m.379/2, genel kurulun yönetim kurulunu yetkilendirmesini şart koşar: en çok beş yıl için geçerli olan yetkide iktisap edilecek payların itibarî değer sayıları, toplam itibarî değerleri ve ödenebilecek bedelin alt ve üst sınırı gösterilir; yönetim kurulu her izin talebinde kanuni şartların gerçekleştiğini belirtir. m.379/3 net aktif testini ekler: iktisap edilecek payların bedelleri düşüldükten sonra kalan şirket net aktifi, en az esas veya çıkarılmış sermaye ile kanun ve esas sözleşme uyarınca dağıtılmasına izin verilmeyen yedek akçelerin toplamı kadar olmalıdır; yani geri alım serbestçe dağıtılabilir öz kaynaktan ödenir, asla sermayeden değil. m.379/4 yalnızca bedellerinin tümü ödenmiş payların iktisabına izin verir. m.379/5 aynı kuralları yavru şirketin ana şirket paylarını iktisabına uygular ve borsa şirketleri için şeffaflık ve fiyat kurallarını Sermaye Piyasası Kuruluna bırakır. Startup için pratik sorular şunlardır: alınacak paylar sermayenin yüzde onu içinde mi, fiyat aralığı gösteren bir genel kurul yetkisi var mı, son bilanço bedeli ödemeye yetecek serbest öz kaynak gösteriyor mu ve ayrılan pay sahibi bedelini tamamen ödemiş mi.
Alımın finansmanı: TTK m.380
TTK m.380/1, şirketin paylarının iktisap edilmesi amacıyla başka bir kişiyle yaptığı, konusu avans, ödünç veya teminat verilmesi olan hukuki işlemleri batıl sayar; şirket alıcıya parayı ödünç veremez, alıcının kredisine kefil olamaz. Hüküm, kredi ve finans kurumlarının işletme konusuna giren işlemleri ve startuplar için önemli olarak, şirketin veya bağlı şirketlerinin çalışanlarına şirket paylarını iktisap edebilmeleri için verilen avans, ödünç ve teminatı istisna tutar; şu şartla ki bunlar şirketin kanun ve esas sözleşme uyarınca ayırmak zorunda olduğu yedek akçeleri azaltmasın, m.519’daki yedek akçelerin harcanmasına ilişkin kuralları ihlal etmesin ve m.520’deki yedek akçenin ayrılmasına imkân bıraksın. Şirket kredisiyle finanse edilen bir çalışan pay planı bu sınırlar içinde mümkündür. m.380/2 ayrıca, şirketin kendisi alsaydı m.379’a aykırı olacak payları üçüncü kişiye şirket hesabına alma hakkı veren veya yükümlülüğü getiren düzenlemeleri de batıl sayar; payları dost bir üçüncü kişiye park etme yolu böylece kapanır.
İstisnalar: yakın kayıp, azaltım, küllî halefiyet, cebrî icra, ivazsız iktisap
TTK m.381, yakın ve ciddi bir kayıptan kaçınmak için gerekli olduğu takdirde genel kurul yetkisi olmadan da iktisaba izin verir; yönetim kurulu ilk genel kurula iktisabın sebep ve amacı, payların sayısı, itibarî değerleri toplamı ve sermayedeki oranı ile bedeli ve ödeme şartları hakkında yazılı bilgi verir. m.382, m.379’un tamamen dışında kalan iktisapları sayar: m.473–475’teki sermaye azaltımı hükümlerinin uygulanması, küllî halefiyet (örneğin birleşme), kanuni satın alma yükümü, bedeli tamamen ödenmiş paylar bakımından şirket alacağının tahsili amacıyla cebrî icra ve menkul kıymetler şirketi olma hâli. m.383, bedeli tamamen ödenmiş payların ivazsız iktisabına izin verir; ayrılan kurucunun ters vesting düzenlemesi uyarınca hak edilmemiş paylarını şirkete iade etmesi bazen bu yoldan yapılır ve aynı kural yavru şirketin ana şirket paylarını ivazsız iktisabına kıyasen uygulanır. Bu yollar iktisap anında yüzde on tavanına sayılmadığı için önemlidir; ancak aşağıdaki elden çıkarma kurallarını beslerler.
Elden çıkarma süreleri, yedek akçe ve donan haklar
m.382/b–d ve m.383 uyarınca iktisap edilen paylar, şirket için kayba yol açmadan devirleri mümkün olur olmaz ve her hâlde iktisaplarından itibaren üç yıl içinde elden çıkarılır; meğerki şirketin ve yavru şirketin elindeki bu payların toplamı sermayenin yüzde onunu aşmasın (m.384). m.379–381’e aykırı iktisap edilen veya rehin alınan paylar altı ay içinde elden çıkarılır ya da rehin kaldırılır (m.385). Bu sürelerde elden çıkarılamayan paylar m.386 uyarınca sermaye azaltımı yoluyla hemen yok edilir; bu da sermaye azaltımı yazımızda anlattığımız usulü getirir. Şirket kendi paylarını elinde tuttuğu sürece m.520/1, iktisap değerini karşılayan tutarda yedek akçe ayrılmasını ister; paylar devredildiğinde veya yok edildiğinde bu yedek akçe çözülebilir. Yedek akçe, geri alımın örtülü sermaye iadesine dönüşmesini engelleyen unsurdur. m.389, şirketin kendi payları ile yavru şirketin elindeki ana şirket paylarının ana şirket genel kurulunun toplantı nisabında dikkate alınmayacağını, şirketin devraldığı kendi paylarının (bedelsiz paylar hariç) hiçbir pay sahipliği hakkı vermeyeceğini, yavru şirketin elindeki ana şirket paylarının oy ve bağlı haklarının ise donacağını söyler. m.388 tabloyu, şirketin kendi paylarını taahhüt yasağıyla tamamlar: üçüncü kişi veya yavru şirket şirket hesabına taahhütte bulunursa payları kuruluşta kurucular, sermaye artırımında yönetim kurulu üyeleri taahhüt etmiş sayılır ve kusursuzluklarını ispat etmedikçe bedelden sorumlu olurlar.
Limited şirketler: TTK m.612
Limited şirketlerin kendi kuralı vardır. m.612/1 uyarınca limited şirket kendi esas sermaye paylarını, sadece bunları alabilmek için gerekli tutarda serbestçe kullanabileceği öz kaynaklara sahipse ve alacağı payların itibarî değerleri toplamı esas sermayenin yüzde onunu aşmıyorsa iktisap edebilir. m.612/2, şirket sözleşmesinde öngörülen veya mahkeme kararıyla hükme bağlanmış çıkma ya da çıkarma dolayısıyla iktisapta üst sınırı yüzde yirmiye çıkarır; yüzde onu aşan kısım iki yıl içinde elden çıkarılır veya sermaye azaltımı yoluyla itfa edilir. Limited şirkette çıkma ve çıkarılma yazımızda anlattığımız mekanizmaları işler kılan hüküm budur; şirket ayrılan ortağın payını kendisi alabilir. m.612/3 ödenen tutar kadar yedek akçe ayrılmasını ister, m.612/4 paylar şirketin elindeyken oy ve bağlı hakları dondurur, m.612/5 bu paylara bağlı ek ve yan ödeme yükümlülüklerinin istenemeyeceğini söyler; m.612/6 sınırlamaları çoğunluğuna sahip olunan yavru şirketlerce iktisaba kıyasen uygular. Şirkete devir, şirket sözleşmesi vazgeçmedikçe m.595’teki noter onaylı yazılı şekil ve genel kurul onayına tabidir.
Vergi: dağıtılmış kâr payı üzerinden yüzde on beş stopaj
Kasım 2020 tarihli 7256 sayılı Kanun’dan bu yana GVK geri alımı bir dağıtım gibi vergilendirir. m.94’e eklenen fıkra uyarınca tam mükellef sermaye şirketlerinin iktisap ettikleri kendi hisse senetleri veya ortaklık paylarını sermaye azaltımı yoluyla itfa etmeleri hâlinde iktisap bedeli ile itibarî değer arasındaki fark, azaltım kararının tescil edildiği tarih itibarıyla; iktisap bedelinin altında bir bedelle elden çıkarmaları hâlinde iktisap bedeli ile elden çıkarma bedeli arasındaki fark, elden çıkarma tarihi itibarıyla; iktisaptan itibaren iki tam yıl içinde itfa etmemeleri veya elden çıkarmamaları hâlinde iktisap bedeli ile itibarî değer arasındaki fark, iki yıllık sürenin son günü itibarıyla dağıtılmış kâr payı sayılır ve bu tutarlar üzerinden yüzde on beş stopaj yapılır; kesilen vergi hiçbir vergiden mahsup edilemez. Cumhurbaşkanı bu oranı borsada işlem görme, büyüklük ve diğer ölçütlere göre sıfıra kadar indirmeye veya bir katına kadar artırmaya yetkilidir; 7343 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı (RG 7.7.2023/32241) oranı yalnızca payları Borsa İstanbul’da işlem gören tam mükellef sermaye şirketleri için ve o tarihten itibaren iktisap edilen paylar bakımından yüzde sıfır olarak belirlemiş, diğer tüm şirketler için yüzde on beş kalmıştır. Ayrılan kurucunun paylarını itibarî değerin üzerinde bir bedelle alıp opsiyon havuzu için elinde tutan bir startup, payları süre içinde maliyetine veya üzerinde, örneğin yeni yatırımcılara veya çalışanlara yeniden satmazsa iki yıl sonra primin tamamı üzerinden stopajla karşılaşır. Bu stopaj satıcının değil şirketin yüküdür ve satıcının GVK mükerrer m.80’deki kendi değer artış kazancı durumunun üzerine biner; gerçek kişinin iki yıldan fazla elde tuttuğu anonim şirket hisse senetleri istisnadır (hisse senedi basılmamış paylar bu istisnadan yararlanmaz), limited şirket payları ise her zaman vergiye tabidir.
Ayrılan kurucunun paylarını diğer kurucular yerine şirket alabilir mi?
Evet; sermayenin yüzde onu içinde, fiyat aralığı gösteren bir genel kurul yetkisiyle, serbest öz kaynaktan ve yalnızca bedeli tamamen ödenmiş paylar bakımından. GVK m.94 stopajını yönetmek için yeniden satışı veya itfayı iki yıl içinde planlayın ve payların şirketin elindeyken hiçbir hak vermediğini, bunun kalan pay sahipleri arasındaki oy aritmetiğini değiştirdiğini unutmayın.
Geri alınan payları opsiyon havuzu için kullanabilir miyiz?
Şirket payları elinde tutup sonra çalışanlara devredebilir; m.380, yedek akçe sınırları içinde çalışanların alımını finanse etmesine de izin verir. İki kısıt kalır: şirketin toplam elindeki paylar için yüzde on tavanı ve m.94’teki iki yıllık süre; süre dolunca paylar hâlâ şirketin kayıtlarındaysa itibarî değer üzerindeki prim dağıtılmış kâr payı olarak vergilenir.
Yanlışlıkla yüzde onu aştıysak ne olur?
m.379’a aykırı iktisap edilen fazla kısım m.385 uyarınca altı ay içinde elden çıkarılır; bu başarılamazsa m.386 uyarınca sermaye azaltımıyla yok edilir ve iktisabı onaylayan yönetim kurulu üyeleri şirketin zararından m.553 uyarınca sorumlu olur.
İlgili: temettü · stopaj · kurucu ayrılıkları · çıkma ve çıkarılma.
Kaynak. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (m.379–389, 473–475, 519–520, 553, 595, 612); 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu (m.94’e 7256 sayılı Kanun’la eklenen fıkra; mükerrer m.80); 7343 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı (RG 7.7.2023/32241). Mevzuat bağlantıları mevzuat.gov.tr’deki resmî metinlere gider.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut bir durumun değerlendirilmesi için hukuki destek alınmalıdır.
