Bir startup’ın pay sahipleri sözleşmesindeki devir hükümleri, önalım hakkı, tag-along, drag-along ve kilit süresi, imzacılar arasındaki vaatlerdir. Kendi başlarına bir pay sahibinin yabancıya satmasını engellemez ve şirketin o yabancıyı pay defterine kaydetmesini de durdurmaz. Devri şirket düzeyinde durduran şey 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’dur (TTK): 491. maddedeki bedeli ödenmemiş paylara ilişkin kanuni sınırlama, 492–494. maddelerin anonim şirkete kabul etmesine izin verdiği esas sözleşmeyle onay şartı (bağlam) ve limited şirkette 595. maddenin varsayılan olarak istediği genel kurul onayı. Bu yazı serbest devredilebilirlik varsayılanını ve nama yazılı payın gerçekte nasıl el değiştirdiğini, şirketin devri reddedebileceği iki kanuni sebebi, reddin bedeli olan gerçek değerle alma önerisini, üç ayda onay sayılmayı ve onaya kadar hakların bölünmesini, mevcut esas sözleşmeye sınırlama koymak için gereken yüzde yetmiş beşlik oyu, farklı ve daha katı limited rejimini ve pay sahipleri sözleşmesinin vaatlerini şirket düzeyinde nasıl bağlayıcı kılacağınızı anlatıyor. Pay defteri ve pay sahipleri sözleşmesinin on kritik başlığı yazılarımızın devamı.
Varsayılan: nama yazılı pay serbestçe devredilir
490/1. madde kanunda veya esas sözleşmede aksi öngörülmedikçe nama yazılı payların herhangi bir sınırlamaya bağlı olmaksızın devredilebileceğini söyler; 490/2. madde hukuki işlemle devrin ciro edilmiş nama yazılı pay senedinin zilyetliğinin devralana geçirilmesiyle yapılabileceğini ekler. Senet bastırılmamışsa pay, Borçlar Kanunu’nun genel kurallarına göre pay sahipliği haklarının yazılı temlikiyle devredilir; pay senedi bastırmayı unutmanın bedeli yazımızda ele aldığımız senet yokluğunun hem vergi konumunu hem mekaniği etkilemesinin nedeni budur. Devir sonra 499. madde uyarınca pay defterine işlenir ve şirkete karşı yalnızca orada kayıtlı kişi pay sahibi sayılır. Kanuni başlangıç noktası bu yüzden kurucu ortağın “satamayacağını” varsayan kurucuların aleyhinedir; esas sözleşme aksini öngörmedikçe satabilir ve şirket alıcıyı kaydetmelidir.
İki ret sebebi: ödenmemiş paylar ve esas sözleşme
491/1. madde bedeli tamamen ödenmemiş nama yazılı payların devrini kanunla sınırlar: bunlar miras, mirasın paylaşımı, eşler arasındaki mal rejimi ya da cebri icra dışında ancak şirketin onayıyla devrolunabilir; 491/2. madde şirketin yalnızca devralanın ödeme yeterliliği şüpheliyse ve istenen teminat verilmemişse reddedebileceğini söyler. İkinci sebep esas sözleşmedir: 492/1. madde esas sözleşmenin nama yazılı payların ancak şirketin onayıyla devredilebileceğini öngörmesine izin verir; sınırlama intifa hakkı kurulurken de geçerlidir (492/2) ve şirket tasfiyeye girince düşer (492/3). Startup için esas sözleşmeye dayalı sınırlama, pay sahipleri sözleşmesinin devir rejimini etkili kılan araçtır; çünkü şirket, yönetim kurulu aracılığıyla, sözleşmeyi ihlal eden devri kaydetmeyi, ret 493. maddeye uyduğu sürece, reddedebilir.
Madde 493: önemli sebep ya da gerçek değerle alım
Borsaya kote edilmemiş paylar için 493/1. madde şirketin onayı iki temelden birine dayanarak reddetmesine izin verir: esas sözleşmede öngörülmüş önemli bir sebebi ileri sürerek ya da devredene payları başvurma anındaki gerçek değeriyle kendi, diğer pay sahipleri ya da üçüncü kişiler hesabına almayı önererek. 493/2. madde önemli sebebi tanımlar: pay sahipleri çevresinin bileşimine ilişkin esas sözleşme hükümleri, şirketin işletme konusu ya da işletmenin ekonomik bağımsızlığı yönünden reddi haklı gösteriyorsa önemli sebep oluşturur. Pay sahiplerini rakip olmayan kişilerle sınırlayan ya da pay sahiplerinin kurucu, çalışan, pay sahipleri sözleşmesi uyarınca onaylanmış yatırımcı ya da bunların bağlı şirketleri olmasını isteyen bir hüküm reddi destekleyen bileşim hükmü türüdür; salt bir “yönetim kurulu takdiriyle reddedebilir” hükmü ise değildir, çünkü 493/7. madde esas sözleşmenin devredilebilirlik şartlarını ağırlaştırmasını yasaklar. 493/3. madde usule ilişkin bir sebep ekler: devralan payları kendi adına ve hesabına aldığını açıkça beyan etmezse şirket devrin pay defterine kaydını reddedebilir; bu, inançlı (nominee) yapıları reddetmenin kanuni temelidir. Paylar miras, mirasın paylaşımı, mal rejimi ya da cebri icrayla edinilmişse 493/4. madde reddi yalnızca gerçek değerle almayı önermek şartıyla mümkün kılar. Devralan gerçek değerin belirlenmesini şirket merkezindeki asliye ticaret mahkemesinden isteyebilir; mahkeme şirketin karar tarihine en yakın tarihteki değeri esas alır ve değerleme giderlerini şirket karşılar (493/5); devralan gerçek değeri öğrendiği tarihten itibaren bir ay içinde bu fiyatı reddetmezse şirketin önerisini kabul etmiş sayılır (493/6). Dolayısıyla alım yolunun kelimenin tam anlamıyla bir bedeli vardır: bileşim hükmü olmadan istenmeyen alıcıyı durdurmak isteyen şirket, alımı gerçek değerle finanse etmeye ya da finanse edecek pay sahipleri bulmaya hazır olmalıdır.
Onay beklenirken hakların durumu ve üç ay kuralı
494/1. madde gerekli onay verilmediği sürece payların mülkiyetinin ve paylara bağlı tüm hakların devredende kaldığını söyler; alıcı ödemiştir ama pay sahibi değildir, oy kullanamaz, kâr payı alamaz, pay sahipliği davası açamaz. Miras, mal rejimi ve cebri icra hallerinde 494/2. madde konumu böler: mülkiyet ve malvarlığı hakları derhal, genel kurula katılma ve oy hakları ise ancak şirketin onayıyla geçer. 494/3. madde yönetim kurullarının unuttuğu süreyi getirir: şirket onay istemini aldığı tarihten itibaren üç ay içinde reddetmemişse ya da ret haksızsa onay verilmiş sayılır. Zaman kazanmak için devir talebini bekleten yönetim kurulu üç ay sonra onaylamıştır; 493. madde sebebi olmadan reddeden yönetim kurulu da onaylamıştır ve mahkeme bunu söyler. Pratik rutin süre içinde, sebebi belirten ve alım yolu kullanılıyorsa öneriyi ve değerleme esasını içeren bir yönetim kurulu kararıdır.
Sınırlama getirmek: yüzde yetmiş beş oyu
Sınırlama, kurucuların zaten oy birliğiyle anlaştığı kuruluşta esas sözleşmeye yazılabilir. Sonradan eklemek, 421/3-c maddesinin sermayenin en az yüzde yetmiş beşini oluşturan payların sahiplerinin olumlu oyuna bağladığı bir esas sözleşme değişikliğidir; bu nisap yalnızca ilk toplantıda değil her toplantıda aranır (421/4) ve esas sözleşme artırabilir, azaltamaz. Esas sözleşmesinde sınırlama olmayan bir şirkete gelen yatırımcı bu yüzden kapanış belgesi olarak bu çoğunlukla kabul edilmiş, kimin pay tutabileceğini tanımlayan bileşim hükmünü ve onay mekanizmasını içeren bir esas sözleşme değişikliği ister; yüzde yetmiş beşe ulaşamayan şirketin devir rejiminden önce çözmesi gereken bir cap table sorunu vardır.
Limited şirket: varsayılan olarak onay
Limited şirket varsayılanı tersine çevirir. 595/1. madde uyarınca esas sermaye payının devri ve devir borcunu doğuran işlemler yazılı yapılır ve imzalar noterce onanır; devir sözleşmesinde ek ödeme ve yan edim yükümlülükleri, ağırlaştırılmış ya da genişletilmiş rekabet yasağı, önerilmeye muhatap olma, önalım, geri alım ve alım hakları ile sözleşme cezası koşulları belirtilir. Şirket sözleşmesi aksini öngörmemişse devir için ortaklar genel kurulunun onayı şarttır ve devir bu onayla geçerli olur (595/2); şirket sözleşmesinde başka türlü düzenlenmemişse genel kurul sebep göstermeksizin reddedebilir (595/3); şirket sözleşmesiyle devir yasaklanabilir (595/4); devir yasaklanmış ya da onay reddedilmişse ortağın haklı sebeple çıkma hakkı saklıdır (595/5); başvurudan itibaren üç ay içinde genel kurul reddetmezse onay verilmiş sayılır (595/7). 596. madde miras, mal rejimi ve icrayı düzenler: haklar onay olmadan geçer, ancak şirket üç ay içinde payı gerçek değeriyle almayı önererek edineni reddedebilir. Limited rejimi, yatırımcıların turdan önce anonim şirkete dönüşümde ısrar etmesinin nedenidir; bunu ilk turdan önce tür değiştirme yazımızda anlattık: bir ortak çoğunluğunun elindeki takdiri ret hakkı yatırımcının fiyatlayabileceği bir devir rejimi değildir. Engellenen devrin çıkma ve çıkarılma sonuçları limited şirkette çıkma ve çıkarılma yazımızda.
Pay sahipleri sözleşmesini şirket düzeyinde bağlayıcı kılmak
Anonim şirkette işe yarayan kombinasyon şudur: pay sahibi olabilecek kişileri pay sahipleri sözleşmesinin kullandığı kategorilere atıfla tanımlayan bir bileşim hükmü, 492. madde uyarınca onay hükmü, onaydan önce sözleşmenin önalım, tag-along ve kilit hükümlerine uyumu kontrol eden bir yönetim kurulu prosedürü, yalnızca onaylı devirleri kaydeden 499. madde pay defteri ve destek olarak sözleşmedeki önalım hakkı uyarınca diğer pay sahiplerince finanse edilen 493/1 alım yolu. Sözleşme her pay sahibini yönetim kurulunun buna göre hareket etmesini sağlamakla yükümlü kılmalı ve ihlalle yapılan devri hem sözleşme ihlali hem şirketin ret sebebi saymalıdır. Esas sözleşmenin yapamayacağı şey sözleşmenin ekonomik koşullarını şirketler hukukuna çevirmektir: drag-along azınlığı esas sözleşme yoluyla satışa zorlayamaz ve ihlal cezası, 480. maddedeki tek borç ilkesi nedeniyle esas sözleşmeye değil sözleşmeye aittir.
Yönetim kurulu rakibe devri basitçe reddedebilir mi?
Yalnızca esas sözleşmede rakipleri dışlayan bir bileşim hükmü varsa, ki bu 493/2 uyarınca önemli sebeptir, ya da şirket payları gerçek değerle almayı önerirse. İkisi de yoksa ret haksızdır ve 494/3 uyarınca onay verilmiş sayılır.
Kurucu ortağımız paylarını yönetim kurulu onayı olmadan sattı. Ne oldu?
Esas sözleşme onay istiyorsa şirket düzeyinde hiçbir şey: 494/1 uyarınca mülkiyet ve tüm haklar onaya kadar onda kalır. Alıcının ona karşı sözleşme alacağı vardır. Yönetim kurulu yapılan her talebe yine üç ay içinde karar vermelidir.
Esas sözleşmedeki önalım hakkı icra edilebilir mi?
Bileşim ve onay hükmü ret yoluyla icra edilebilir; fiyat mekanizmalı tam bir önalım hakkı pay sahipleri sözleşmesine daha iyi oturur ve 493/1 alım önerisiyle desteklenir, çünkü 493/7 devri Kanunun izin verdiğinden zorlaştıran esas sözleşme hükümlerini yasaklar.
İlgili: önalım hakkı · tag-along · drag-along · anonim şirkette azınlık hakları.
Kaynak. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (m.421, 480, 490–494, 499, 595–596).
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut bir durumun değerlendirilmesi için hukuki destek alınmalıdır.
