Bu yıl yapay zekâya geçen Türk şirketlerinin çoğu model kurmuyor. Bir lisans alıyor, onu bir yere bağlıyor ve işi ilgili birime bırakıyor. Karar bir birim yöneticisi seviyesinde veriliyor, fatura yönetim kurulu gündemine girmeyecek kadar küçük kalıyor ve aracın neden seçildiği hiçbir yere yazılmıyor. On sekiz ay sonra şirket o araca bağımlı hâle geliyor.
Bu sıralama olağan; hukuki riskin doğduğu yer de tam burası. Yapay zekâ kullanmak hukuka aykırı olduğu için değil, Türk Ticaret Kanunu şirketin nasıl örgütlendiğine dair sorumluluğu, bu geçişlerin çoğunda hiç sorulmamış bir organa yüklediği için.
Kanun yönetim kuruluna neyi yüklüyor
Türk Ticaret Kanunu’nun 375. maddesi, yönetim kurulunun devredilemez ve vazgeçilemez görev ve yetkilerini sayıyor. Bunlardan ikisi burada belirleyici: şirket yönetim teşkilatının belirlenmesi ve yönetimle görevli kişilerin kanunlara, esas sözleşmeye, iç yönergelere ve yönetim kurulunun yazılı talimatlarına uygun hareket edip etmediklerinin üst gözetimi.
Bunu, artık müşteri yazışmasını kaleme alan, başvuru puanlayan ya da hangi faturanın önce ödeneceğine karar veren bir araçla birlikte okuyun. Konuyu kapsayan bir iç yönerge yoksa ve yönetim kurulu bu konuda yazılı bir talimat vermemişse, gözetim yükümlülüğünün kıyaslayacağı bir ölçü de yok demektir. Yönetim kurulu görevini kötü yapmış olmuyor; ölçüyü hiç tanımlamamış oluyor ki bu, sonradan açıklaması daha zor bir pozisyon.
367. madde Kanun’un sunduğu mekanizma. Esas sözleşmeye konulacak bir hükme dayanarak düzenlenecek bir iç yönergeyle yönetim kısmen veya tamamen devredilebiliyor. İç yönerge görevleri tanımlıyor, kimin kime bağlı olduğunu gösteriyor, kararların nerede alındığını belirliyor. Yapay zekâyı bağımlılık düzeyinde kullanacak kadar ciddiye alan bir şirket onu orada bir paragrafla adlandırabilir. Almayan şirket, kurulumu kimin onaylamaya yetkili olduğu sorusunun belgelenmiş bir cevabı olmadığını görür.
Devir sizi korur, ama seçimde özen gösterdiyseniz
553. madde sorumluluk hükmü ve ikinci fıkrası yavaş okunmayı hak ediyor. Kanundan veya esas sözleşmeden doğan bir görevi ya da yetkiyi kanuna dayanarak başkasına devreden organlar veya kişiler, bu görev ve yetkileri devralanların fiil ve kararlarından sorumlu olmazlar; ancak bu kişilerin seçiminde makul derecede özen göstermediklerinin ispat edilmesi hâli saklı.
Bu bir seçim ölçütü ve doğrudan tedarik sürecine gidiyor. Şirket bir sürecin parçasını dış bir tedarikçiye ve onun modeline devrettiğinde, devrin sağladığı koruma o tedarikçinin seçilmesinde gösterilen özene bağlı kalıyor. Belgelenmiş bir karşılaştırma, veri işleme ve model değişikliği konusunda nelerin sorulduğuna dair bir kayıt ve gerekçeli bir tercih gösterebilen yönetim kurulu istisnanın içinde. Elinde yalnızca imzalı bir sipariş formu olan yönetim kurulu ise makul özeni işaret edecek hiçbir şey olmadan tartışıyor.
Üçüncü fıkra ters yönde kesiyor ve o da aynı ölçüde işe yarıyor. Hiç kimse kontrolü dışında kalan aykırılıklardan sorumlu tutulamıyor ve bu sorumsuzluk hâli gözetim ve özen yükümü gerekçe gösterilerek geçersiz kılınamıyor. Yönetim kurulu üyeleri bir sistemin yaptığı her şeyin sigortacısı değil. Kanun’un çizdiği çizgi kontrol edilebilir olanla olmayan arasında; belgeyi tutan da bir kararı bu çizginin hangi tarafına koyacağınızı belirliyor.
Kimsenin beklemediği risk komitesi
378. madde genellikle halka açık şirket hükmü olarak okunuyor ve ilk cümlesi öyle. Pay senetleri borsada işlem gören şirketlerde yönetim kurulu, şirketin varlığını, gelişmesini ve devamını tehlikeye düşüren sebeplerin erken teşhisi ve riskin yönetilmesi için uzman bir komite kurmakla yükümlü.
İkinci cümle özel şirketleri yakalayan cümle. Diğer şirketlerde bu komite, denetçinin gerekli görüp bunu yönetim kuruluna yazılı olarak bildirmesi hâlinde derhâl kuruluyor ve ilk raporunu kurulmasını izleyen bir ayın sonunda veriyor. Komite sonrasında yönetim kuruluna iki ayda bir rapor veriyor; rapor denetçiye de gidiyor.
Gelir tahakkuku, kredi riski ya da regüle bir faaliyete dokunan bir sürece model yerleştirmiş bir şirket, denetçisine bu cümleyi düşünmesi için bir sebep vermiş oluyor. Pratik sonuç komitenin kurulmasının muhtemel olması değil; yönetim kurulunun bu soruyu kendisi sormuş olmasının, sorulmasını beklemekten daha iyi bir konum olması.
Bu konudaki yönetim kurulu kararı ne içerir
Bunların çok azı yeni bir mekanizma gerektiriyor. Tek bir yönetim kurulu kararı şirketin pozisyonunu kurabilir: hangi kullanım türleri serbest, hangileri ön onay gerektiriyor, tedarikçiyle ilişkiyi kim yürütüyor, bir model çıktısı hukuki veya mali sonuç doğuran bir kararı beslediğinde ne kaydedilecek ve konu yönetim kuruluna hangi durumda geri geliyor. Karar, tutulması 375. madde uyarınca yönetim kurulunun kendi sorumluluğunda olan karar defterine geçiyor.
Bunun ürettiği şey uyum tiyatrosu değil. Bir tarih, adı konmuş bir karar verici ve ilan edilmiş bir ölçü üretiyor — bu hikâyenin kötü biten her versiyonunda eksik olan üç şey, ve gözeten bir yönetim kurulu üyesiyle yalnızca orada bulunan bir üye arasındaki farkı kuran üç şey.
Serinin geri kalanı aynı kararı dışarı doğru izliyor: onu taşıyan tedarik sözleşmesi, modele giden veri, onu kullanan işyeri, hakkında karar verdiği insanlar ve çıktı yanlış olduğunda zararın nasıl dağıldığı.
Kaynak. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu. Kanun bağlantıları mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel resmî metinlere gider.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Hangi hükmün nasıl uygulanacağı şirkete, kuruluma ve fiilen yürürlükteki sözleşmelere göre değişir.
