Bir Türk işletmesini almak isteyen alıcı ya şirketi alır ya işletmeyi. Share deal tüzel kişiyi, içindeki bilinen ve bilinmeyen her şeyle birlikte alır; asset deal alıcının seçtiği varlıkları, sözleşmeleri ve kişileri alıp gerisini bırakır, ama her kalemi ayrı devretme ve elden çıkarma üzerinden vergi ödeme pahasına. Türk hukuku ikisinin arasında üçüncü bir seçenek ekler: 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) m.11/3 ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) m.202 uyarınca ticari işletmenin bütün hâlinde devri. Bu yol işletmeyi tek bir yazılı ve tescilli sözleşmeyle taşır, ancak devredeni işletme borçlarından iki yıl müteselsilen sorumlu tutar. Bu yazı, yapıyı uygulamada belirleyen sorular üzerinden yolları karşılaştırır: ne geçer, ne kalır; şekil ve tescil; alacaklı koruması ve iki yıllık müteselsil sorumluluk; işçiler; rekabet bildirimi; ve her iki taraftaki vergi, share deal’i satıcı için ucuzlatan istisnalar ile asset deal’i alıcı için pahalılaştıran KDV dâhil. Bir işletmeyi vergisiz taşımanın yolu olan kısmi bölünme ve acqui-hire yazılarımızı tamamlar.
Payla ne geçer, işletmeyle ne geçer?
Share deal’de şirketin içinde hiçbir şey değişmez: sözleşmeler, lisanslar, işçiler, fikrî mülkiyet tescilleri, banka hesapları, vergi geçmişi ve borçların hepsi yerinde kalır; yalnızca malik değişir. Alıcı, kimsenin bilmediği borçlar dâhil tüm yükümlülükleri devralır; pay devir sözleşmesinin beyan ve tekeffüller, tazminat hükümleri, escrow veya alıkoyma ve bir durum tespiti süreci taşımasının nedeni budur. Kamu borçları da şirketi izler: 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun m.35 uyarınca limited şirket ortakları, şirketten tahsil edilemeyen kamu alacağından sermaye payları oranında doğrudan sorumludur ve payı devreden ile devralan, devir öncesine ait kamu alacaklarından müteselsilen sorumlu tutulur; dolayısıyla limited şirkette share deal satıcıyı vergi riskinden kurtarmaz. Asset deal’de alıcı seçer; her varlık kendi tasarruf işlemiyle devredilir (alacağın temliki, taşınırın teslimi, taşınmaz ve tescilli fikrî mülkiyetin tescili, sözleşmelerin karşı taraf rızasıyla devri) ve borçlar yalnızca üstlenilirse geçer. TTK m.11/3 orta yolu sunar: ticari işletme, içerdiği malvarlığı unsurlarının devri için zorunlu tasarruf işlemlerinin ayrı ayrı yapılmasına gerek olmaksızın bir bütün hâlinde devredilebilir; aksi öngörülmemişse devir sözleşmesi duran malvarlığını, işletme değerini, kiracılık hakkını, ticaret unvanı ile diğer fikrî mülkiyet haklarını ve sürekli olarak işletmeye özgülenen malvarlığı unsurlarını içerir; sözleşme ve işletmeyi bütün hâlinde konu alan diğer sözleşmeler yazılı yapılır, ticaret siciline tescil ve ilan edilir. Sonuç, tescille işletme aktiflerinin tek işlemle geçmesidir; borçlar değil. Borçlar için TBK m.202 devreye girer.
Alacaklılar ve iki yıllık müteselsil sorumluluk: TBK m.202
TBK m.202/1, bir malvarlığını veya işletmeyi aktif ve pasifleriyle birlikte devralanın, bunu alacaklılara bildirdiği veya ticari işletmeler için Ticaret Sicili Gazetesi’nde, diğerleri için Türkiye genelinde dağıtımı yapılan bir gazetede ilanla duyurduğu tarihten başlayarak malvarlığı veya işletme borçlarından alacaklılara karşı sorumlu olacağını söyler. m.202/2 devredeni de bağlı tutar: önceki borçlu iki yıl süreyle devralanla birlikte müteselsil borçlu olarak sorumlu kalır; süre muaccel borçlar için bildirme veya duyuru tarihinden, sonra muaccel olacak borçlar için muacceliyet tarihinden işler. m.202/3 sonuçları dış borç üstlenmesiyle özdeş kılar; m.202/4 ise bildirme veya ilan yükümlülüğü devralan tarafından yerine getirilmedikçe iki yıllık sürenin işlemeye başlamayacağını söyler. İlanı atlayan alıcı satıcıyı süresiz risk altında bırakır, kendisi de alacaklıların devri öğrendiği andan itibaren zaten sorumlu olur. m.203 aynı kuralları iki işletmenin aktif ve pasiflerinin karşılıklı devralınması veya birinin diğerine katılması yoluyla birleşmesine ve tek kişiye ait işletmenin kollektif veya komandit ortaklığa dönüştürülmesine uygular. Pratik sonuç şudur: işletme devri olarak kurgulanan bir Türk asset deal’i, alıcıya işletmenin borçlarını kanun gereği verir; bu, asset deal’in genellikle vaat ettiğinin tam tersidir. Borçları geride bırakmak isteyen alıcılar bu nedenle ya borçları açıkça dışlar ve işlemi işletmenin bütününün değil tek tek varlıkların alımı olarak yapılandırır, ya da borçları kabul edip fiyatlar. Devredilen işletmenin müşterileri ve tedarikçileri varsa Gazete ilanı, bunların alıcıyı karşı taraf olarak kabul edebileceği an da olur.
İşçiler
İşçiler her iki yapıda da aynı biçimde geçen tek kalemdir, ama farklı nedenlerle. Share deal’de işveren değişmez. Asset veya işletme devrinde 4857 sayılı İş Kanunu m.6, işyeri veya bir bölümü hukukî bir işleme dayalı olarak başkasına devredildiğinde, devir tarihinde mevcut iş sözleşmelerinin bütün hak ve borçlarıyla devralana geçeceğini söyler; devralan, hizmet süresine bağlı haklarda işçinin devreden yanında işe başladığı tarihi esas alır; devirden önce doğmuş ve devir tarihinde ödenmesi gereken borçlardan devreden ve devralan birlikte sorumludur, devredenin sorumluluğu devir tarihinden itibaren iki yılla sınırlıdır; taraflar iş sözleşmesini sırf devir nedeniyle feshedemez ve devir işçi için haklı fesih sebebi oluşturmaz, ancak ekonomik, teknolojik veya iş organizasyonu nedenli fesihler ile haklı nedenle fesih hakları saklıdır. Birlikte sorumluluk, tüzel kişiliğin birleşme, katılma veya tür değişikliğiyle sona ermesi hâlinde uygulanmaz. Ekibin yalnızca bir kısmını isteyen alıcı, ya işyerini istenmeyen işçiler satıcıda kalacak biçimde bölecek, ki mahkemeler bunun özünü inceler, ya da satıcının kapanıştan önce iş hukuku yazımızda anlattığımız kıdem ve ihbar tazminatlarını ödeyerek, kendi maliyet ve riskiyle fesih yapmasını isteyecektir.
Şekil ve tescil
Share deal’in şekli şirket türüne bağlıdır. Anonim şirketin nama yazılı payları TTK m.490 uyarınca pay senedinin ciro edilip zilyetliğinin devriyle, senet çıkarılmamışsa yazılı devir sözleşmesi ve m.499 uyarınca pay defterine kayıtla devredilir; pay devri ticaret siciline tescil edilmez. Pay senedi bastırmanın satıcının vergi durumu için önemi buradan gelir. Limited şirket payı TTK m.595 uyarınca imzaları noterce onaylanmış yazılı sözleşmeyle ve şirket sözleşmesi vazgeçmedikçe genel kurul onayıyla devredilir; devir tescil edilir. Noter işlemi 492 sayılı Harçlar Kanunu m.123 uyarınca harçtan, sözleşmeler ise 488 sayılı Damga Vergisi Kanunu’na ekli (2) sayılı tablonun IV/16 numaralı bendi uyarınca damga vergisinden istisnadır; bu hükümler anonim ve limited şirketlerin kuruluş, pay devri ve sermaye artırımına ilişkin kâğıtları kapsar. TTK m.11/3 uyarınca işletme devri, ticaret siciline tescil ve ilan edilen yazılı bir sözleşme gerektirir; taşınmazlar (tapu), araçlar, marka ve patentler (Türk Patent ve Marka Kurumu) ve alan adları için ayrı tesciller yine yapılır, çünkü sicil ilanı işletmeyi devreder ama varlıkların üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesi için kamu sicillerinin güncellenmesi gerekir. Varlık alım sözleşmesi damga vergisinden istisna değildir; vergi, kanuni üst sınır dâhilinde sözleşme bedeli üzerinden alınır ve asset deal’lerin sıklıkla aşamalı belgelendirilmesinin nedeni budur.
Rekabet bildirimi
Her iki yapı da 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun ve Rekabet Kurulunun 2010/4 sayılı Tebliği anlamında birleşme veya devralma olabilir: paylar yoluyla bir teşebbüs üzerinde kontrol edinilmesi de, ciro atfedilebilen bir teşebbüsün tamamını veya bir kısmını oluşturan varlıkların devralınması da ciro eşikleri aşıldığında bildirime tabidir; teknoloji teşebbüslerinin devralınmasında hedefin Türkiye cirosu eşikleri aranmaz. Güncel rakamlar ciro eşikleri yazımızda; buradaki nokta, asset deal’i seçmenin bildirimi ortadan kaldırmadığıdır.
Vergi: yapıyı belirleyen rakamlar
Satıcı için share deal genellikle daha ucuzdur. İki yıldan fazla elde tuttuğu anonim şirket hisse senetlerini satan gerçek kişi kazanç üzerinden gelir vergisi ödemez; çünkü 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu mükerrer m.80/1, tam mükellef kurumlara ait olup iki yıldan fazla elde tutulan hisse senetlerinin elden çıkarılmasını değer artış kazancının dışında tutar. Limited şirket payları ve senede bağlanmamış anonim şirket payları bundan yararlanmaz; kazançları mükerrer m.80/4 uyarınca değer artış kazancı olarak vergilenir. Kurum satıcı, en az iki tam yıl aktifinde tuttuğu iştirak hisselerinin satış kazancının bir kısmını istisna eden 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu m.5/1-e’den yararlanır; kanundaki yüzde yetmiş beş oranı 9160 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı (RG 27.11.2024/32735) ile o tarihten itibaren yapılan satışlar için yüzde elliye indirilmiştir ve istisna edilen kısım beş yıl özel bir fon hesabında tutulur. Şirketin varlık veya işletme satışı ise bedel ile defter değeri arasındaki fark üzerinden tam kurumlar vergisine tabi bir elden çıkarmadır; taşınmaz satış istisnası 2023’te 7456 sayılı Kanun’la 15.7.2023’ten sonra edinilen taşınmazlar için kaldırılmış, daha eskiler için yüzde yirmi beşe indirilmiştir. İşletmeyi satan ayrıca 3065 sayılı Katma Değer Vergisi Kanunu uyarınca bir istisna uygulanmıyorsa varlıklar üzerinden KDV hesaplar; işletme değeri ve fikrî mülkiyetin devri de KDV’ye tabi bir hizmettir. Alıcı için asset deal, satın alınan varlıklarda yükseltilmiş vergi maliyeti ve amortisman avantajı ile hedefin vergi geçmişini geride bırakma imkânı sunar; share deal bunların ikisini de vermez ama KDV ve damga vergisinden kaçınır. Her bakımdan nötr tek yol, bir üretim veya hizmet işletmesini defter değeriyle yeni bir şirkete taşıyan ve ardından o şirketin paylarının satılabildiği KVK m.19–20 bölünmesidir; elde tutma süreleri ve kötüye kullanma karşıtı kurallarıyla birlikte kısmi bölünme yazımızda anlattık.
Alıcı ürünü ve ekibi istiyor, şirketin eski sözleşmelerini istemiyor. Hangi yol?
Varlıkları listeleyen, seçilen sözleşmeleri karşı taraf rızasıyla devreden ve işyerini İş Kanunu m.6 uyarınca geçiren bir asset deal; TBK m.202’nin borçları içine çekmemesi için işletme devri değil tek tek varlık alımı olarak kaleme alınmalı. Vergi nötrlüğü hızdan önemliyse ürün hattının temiz bir bağlı ortaklığa kısmi bölünmesi ve ardından pay satışı.
Şirketin tamamını satıyoruz. A.Ş. mi limited mi olduğu önemli mi?
Gerçek kişi satıcı için evet: iki yıldan fazla elde tutulan anonim şirket hisse senetleri vergisiz satılır, limited şirket payları satılmaz. Alıcı için limited şirket share deal’i ayrıca 6183 sayılı Kanun m.35 uyarınca devir öncesi kamu borçlarından devralanın müteselsil sorumluluğunu taşır.
Satıcı TBK m.202’deki iki yıllık sorumluluktan kurtulabilir mi?
Alıcıyla anlaşarak tek başına hayır; sorumluluk, satışın tarafı olmayan alacaklıları korur. Tek tek alacaklılar satıcıyı ibra edebilir ve alıcının tazminat taahhüdü satıcıyı ekonomik olarak korur; ancak kanuni müteselsil sorumluluk Gazete ilanından itibaren iki yıl işler ve ilan yapılmadan başlamaz.
İlgili: SPA · APA · locked box · earnout · kapanış.
Kaynak. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (m.11, 490, 499, 595); 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (m.202–203); 4857 sayılı İş Kanunu (m.6); 6183 sayılı Kanun (m.35); 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu (mükerrer m.80); 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu (m.5/1-e, 19–20, geçici m.16); 9160 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı (RG 27.11.2024/32735); 492 sayılı Harçlar Kanunu (m.123); 488 sayılı Damga Vergisi Kanunu ((2) sayılı tablo IV/16). Mevzuat bağlantıları mevzuat.gov.tr’deki resmî metinlere gider.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut bir durumun değerlendirilmesi için hukuki destek alınmalıdır.
