Bir Türk startup’ında kod, tasarım, marka ve know-how üç tür insan tarafından üretilir: şirket daha kurulmadan ilk sürümü yazan kurucular, sonrasında ürünü inşa eden çalışanlar ve boşlukları dolduran freelancer’lar. Türk hukuku üçünü farklı ele alır ve bu fark, şirketin sattığı ve yatırımcının bedelini ödediği şeye gerçekten sahip olup olmadığını belirler. Çalışanlar bakımından 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) m.18 ile 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) m.113–122, iş ilişkisi sırasında yaratılan eserler ve buluşlar üzerinde şirkete kanuni bir konum verir. Kurucular ve freelancer’lar için böyle bir varsayılan yoktur: devredilen hakları tek tek sayan yazılı bir devir olmadan şirket hiçbir şeye sahip değildir ve FSEK m.48 gelecekteki eserlerin doğrudan devrini geçersiz kılar. Bu yazı üç rejimi, iki kanuni tuzağı ve açığı kapatan evrakı anlatıyor; Türk girişim due diligence‘ında en sık çıkan bulgu bu ve erken çözülmesi en kolayı.
Telif: eser sahibi her zaman insandır, şirket hakları yalnızca kullanır
FSEK, ABD’nin “work made for hire” kurgusuyla yetişmiş kurucuları şaşırtan bir kuralla başlar: eser sahibi, eseri meydana getiren kişidir (m.1/B-b); yerleşik görüşe göre sahibinin hususiyetini taşıyan bir eseri yalnızca gerçek kişi meydana getirebilir ve bu hiç değişmez. Yazılım, hazırlık tasarımları dâhil, m.2/1 anlamında eserdir. Şirketin elinde tutabileceği şey mali haklar (çoğaltma, yayma, işleme, umuma iletim) ve bunları kullanma yetkisidir; manevi haklar (umuma arz, adın belirtilmesi, eserde değişiklik yasağı, m.14–16) eser sahibinde kalır, ancak kullanımları sözleşmeyle düzenlenebilir.
Çalışanlar bakımından ağır işi m.18/2 yapar: aralarındaki özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça, memur, hizmetli ve işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki haklar bunları çalıştıranlarca kullanılır. Kelime “kullanılır”dır, “sahip olur” değil; hâkim görüş, işverenin mali hakları kullanma yetkisini ayrı bir devir olmaksızın, koruma süresince, kanun gereği kazandığı yönündedir. İki sınır önemli. Eser işlerini görürken yaratılmış olmalıdır: bir backend mühendisinin hafta sonu kişisel bilgisayarında yaptığı yan proje, şirkete faydalı olsa bile m.18 dışındadır. Ve taraflar aksini kararlaştırmış olabilir: “çalışan geliştirdiği araçlar üzerindeki hakları saklı tutar” diyen bir iş sözleşmesi varsayılanı devre dışı bırakır.
Patent ve faydalı model: çalışan buluşu prosedürü
SMK m.113–122 çalışan buluşlarını düzenler. Çalışanın yükümlü olduğu faaliyeti gereği ya da büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında yaptığı buluş hizmet buluşudur; geri kalanı serbest buluştur (m.113). Çalışan hizmet buluşunu, teknik problemi, çözümü ve buluşu nasıl gerçekleştirdiğini açıklayarak yazılı olarak ve geciktirmeksizin işverene bildirmek zorundadır (m.114). İşverenin bildirimin ulaşmasından itibaren dört ayı vardır: bu sürede tam veya kısmi hak talebini yazılı olarak bildirmezse buluş serbest buluş niteliği kazanır (m.115/1). Tam hak talebi, talep bildiriminin çalışana ulaşmasıyla tüm hakları işverene geçirir (m.115/2); ancak çalışan makul bir bedele hak kazanır (m.115/6) ve bedel, Çalışan Buluşlarına İlişkin Yönetmelik’teki tarife ve tahkim kurallarına göre hesaplanır; işletme menfaatleri aksini gerektirmiyorsa ilk patent başvurusunu işveren yapmak zorundadır (m.116). Öğrenciler ve belirli bir süreye bağlı olmaksızın ücretsiz hizmet gören stajyerler bu bakımdan çalışan sayılır (m.113/3).
Buradaki tuzak takvimdir. Startup’lar bildirim ve hak talebi prosedürünü nadiren işletir; dolayısıyla bir mühendisin 2024’te geliştirdiği patentlenebilir bir özellik, kâğıt üzerinde, onu ilk kez bir Slack mesajında tarif etmesinden dört ay sonra o mühendisin serbest buluşuna dönüşmüş olabilir. Çare kalıcı bir iç prosedürdür: tek sayfalık buluş bildirim formu, formu teslim alan belirli bir kişi ve dört aylık süre için ajanda kaydı.
Kurucular: kuruluş öncesi boşluk ve geçersiz devir
Kurucunun şirket tescil edilmeden önce yarattığı her şey kişisel olarak kurucuya aittir; iş ilişkisi olmadığından m.18 uygulanmaz. Devir sözleşmeyle yapılmalıdır ve FSEK şekil konusunda katıdır. m.52, mali haklara dair sözleşme ve tasarrufların yazılı olmasını ve konuları olan hakların ayrı ayrı gösterilmesini şart koşar. Tek satırlık “kurucu tüm fikri mülkiyeti şirkete devreder” ibaresi ikinci testi geçemez; devir belgesi çoğaltma, işleme, yayma, umuma iletim ve devredilen diğer mali hakları adıyla saymalıdır. m.48, devrin süre, yer ve içerik bakımından sınırlı veya sınırsız yapılabilmesine ve devir yerine ruhsat (lisans) verilebilmesine izin verir.
İkinci ve daha az bilinen tuzak m.48/3’tür: henüz vücuda getirilmemiş veya tamamlanacak bir esere ilişkin tasarruf işlemi batıldır. Kurucu, 2027’de yazacağı kodu 2026’da geçerli biçimde devredemez. Yapabileceği şey devretmeyi taahhüt etmektir: m.50 uyarınca ileride yapılacak tasarrufa dair taahhüt, eser henüz vücuda getirilmeden yapılmış olsa da geçerlidir; ancak eser sahibinin ileride yaratacağı eserlerin bütününe veya belli bir türüne ilişkin taahhüdü taraflardan her biri, ihbardan bir yıl sonra hüküm ifade etmek üzere feshedebilir. Pratik sonuç iki katmanlı bir belgedir: ekli listesiyle hâlihazırda yaratılmış her şeyin devri, artı gelecekteki eserleri devretme taahhüdü; buna bugünden verilen hakları kullanma yetkisi ve periyodik teyit devirleri mekanizması eşlik eder. Yatırımcı avukatları tam olarak bu yapıyı arar; “mevcut ve gelecekteki tüm fikri mülkiyeti devreder” diyen tek cümle, işaretledikleri şeydir.
Freelancer’lar, ajanslar ve yükleniciler
Yüklenici çalışan değildir; m.18/2 yardım etmez ve yüklenicinin buluşu hizmet buluşu olmaz. Mülkiyet tamamen yazılı sözleşmeye bağlıdır ve aynı m.48, 50 ve 52’ye tabidir. Türk freelance ve ajans sözleşmelerinin çoğu fikri mülkiyet hakkında ya hiçbir şey söylemez ya da devir yerine lisans içerir; logonuzun haklarını elinde tutan tasarım ajansı yeniden markalaşmanıza hukuken itiraz edebilir. Yüklenici bir şirketse kendi çalışanlarının eserleri m.18 uyarınca ona geçer ve o size devredebilir; yüklenici gerçek kişiyse devir o kişiden gelmelidir. Yabancı yükleniciler bir uygulanacak hukuk sorusu ekler, ama güvenli yol yüklenici nerede otursa otursun m.52’yi karşılayan Türk hukukuna tabi bir devirdir.
Marka, alan adı ve veri
SMK’ya göre marka, kim başvurmuşsa onundur. Kurucular markayı kuruluş öncesinde rutin olarak kendi adlarına tescil ettirir; marka daha sonra şirkete yazılı ve ancak noter onaylıysa geçerli olan bir sözleşmeyle devredilmeli ve devir, iyi niyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesi için Türk Patent ve Marka Kurumu sicilinde kaydedilmelidir (SMK m.148/4–5); o zamana kadar şirket sahibi olmadığı bir markayla ticaret yapmaktadır. Alan adları ve sosyal medya hesapları fikri mülkiyet hakkı değil, kayıt kuruluşları ve platformlarla kurulan sözleşmesel hesaplardır; ama kayıtlı sahip şirket olmalıdır. Veri setleri ve veri tabanları, esaslı yatırım yapan yapımcı lehine FSEK Ek m.8’de sui generis korumaya sahiptir; kurucunun kuruluş öncesi veri setinin “yapımcısı” kurucudur ve kodla birlikte devredilmelidir.
Açığı kapatan belge seti
Aciliyet sırasına göre dört belge. Her kurucunun şahsen imzaladığı, mevcut eserlerin listesini, m.52 uyarınca kalem kalem sayılmış mali hakları, gelecekteki eserler için m.50 taahhüdünü, manevi hakların kullanımına ilişkin hükmü ve teyit devirlerini imzalama yetkisini içeren bir kurucu fikri mülkiyet devir ve taahhüt belgesi. Her iş sözleşmesinde, m.18 varsayılanını teyit eden, açık anlaşmayla bunu dar anlamda görev dışında ama şirket kaynaklarıyla yaratılan eserlere genişleten, manevi hakları düzenleyen ve SMK bildirim–hak talebi prosedürünü bir bedel formülüyle yazan bir fikri mülkiyet maddesi. Devrin, lisansın değil, varsayılan olduğu bir yüklenici fikri mülkiyet devir şablonu. Ve marka devirleriyle alan adı transferlerini kayıt altına alan bir marka devir dosyası. Hiçbiri pahalı değil; hepsi veri odasında zaman baskısı altında yeniden evrak düzenlemekten ucuz. Ortaya çıkan fikri mülkiyetin yabancı bir ana şirkete taşınmasının vergisel ve sınır ötesi sonuçları ayrı bir sorudur; onu fikri mülkiyetin yurt dışındaki şirkete devri yazısında ele aldık.
Şirket, devir için kurucuya bedel ödemek zorunda mı?
FSEK’e göre hayır; devir karşılıklı veya karşılıksız yapılabilir (m.48/1). Karşılık genellikle kurucunun payları veya sembolik bir tutar olarak yazılır. Vergi ve transfer fiyatlandırması sonuçları esasen devir yabancı bir şirkete yapıldığında veya emsalden çok uzak bir bedelle yapıldığında doğar.
Esas sözleşmedeki bir madde yeter mi?
Hayır. Esas sözleşme pay sahiplerini pay sahibi sıfatıyla bağlar; fikri mülkiyet devri kurucunun kişisel hakları üzerinde bir tasarruftur ve m.52’yi karşılayan bir sözleşme gerektirir. Taahhüdü isterseniz pay sahipleri sözleşmesine koyun, ama devri ayrı bir belge olarak imzalayın.
Yapay zekâ araçlarıyla üretilen kod ne olacak?
FSEK sahibinin hususiyetini taşıyan eserleri korur ve eser sahibi gerçek kişidir. Esaslı insan seçimi ve düzenlemesiyle üretilen çıktı genellikle o insanın eseri sayılır; asgari insan katkısıyla üretilen çıktı hiç telif korumasından yararlanmayabilir. İnsan katkısını kayda geçirin ve devrin “eserler” kadar “materyalleri” de kapsadığından emin olun; böylece korunmayan çıktı da sözleşmesel olarak geçer.
İlgili: kaynak kod emaneti · due diligence hazırlığı · SHA anatomisi.
Kaynak. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (m.1/B, 2, 14–16, 18, 48, 50, 52, Ek m.8); 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (m.113–122, 148).
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut bir durumun değerlendirilmesi için hukuki destek alınmalıdır.
Yazar
Bu konu masanızdaysa
Kurucu Akademisi'nde şablonlar ve kontrol listeleri ücretsiz; spesifik bir durum için 30 dakikalık ön görüşme planlayabilirsiniz.
Kurucu AkademisiGörüşme planlayın