Pay devri, Türkiye’de şirket türüne göre iki ayrı usule tabidir. Anonim şirkette nama yazılı pay senedi ciro ve teslimle, senede bağlanmamış pay yazılı devir sözleşmesiyle el değiştirir; noter aşaması yoktur. Limited şirkette ise devir noter onaylı yazılı sözleşme, genel kurul onayı ve tescil ister.
Türk hukukunda anonim şirkette pay devri
Kanunda veya esas sözleşmede aksi öngörülmedikçe nama yazılı paylar sınırlamaya bağlı olmaksızın devredilebilir (TTK m. 490/1); hukuki işlemle devir, ciro edilmiş nama yazılı pay senedinin zilyetliğinin devralana geçirilmesiyle yapılır (m. 490/2). Bedeli tamamen ödenmemiş paylar şirketin onayını gerektirir (m. 491). Senet bastırılmamışsa pay yazılı devir sözleşmesiyle devredilir (TBK m. 184). Şirket pay sahiplerini pay defterine kaydeder; şirkete karşı yalnızca defterde kayıtlı kişi pay sahibi sayılır (m. 499).
Esas sözleşmeyle bağlam
Esas sözleşme, nama yazılı payların ancak şirketin onayıyla devredilebileceğini öngörebilir (m. 492). Borsaya kote edilmemiş paylarda şirket, esas sözleşmedeki önemli bir sebebi ileri sürerek ya da payları gerçek değeriyle almayı önererek onayı reddedebilir (m. 493). Onay verilmedikçe mülkiyet ve tüm haklar devredende kalır; üç ay içinde ret olmazsa onay verilmiş sayılır (m. 494). Bağlam hükümleri, pay sahipleri sözleşmesindeki devir kısıtlamalarının şirketi de bağlamasını sağlar.
Hamiline pay senetleri ve MKK
7262 sayılı Kanunla 2020’de değişen düzenlemeye göre hamiline yazılı pay senetlerinin devri, şirket ve üçüncü kişiler hakkında ancak zilyetliğin geçirilmesi ve devralanın Merkezi Kayıt Kuruluşu’na bildirimiyle hüküm ifade eder; bildirim yapılmadıkça paya bağlı haklar kullanılamaz (m. 489).
Limited şirkette pay devri: noter, onay, tescil
Esas sermaye payının devri ve devir borcunu doğuran işlemler yazılı şekilde yapılır ve imzalar noterce onanır; varsa ek ödeme ve yan edim yükümlülükleri, ağırlaştırılmış rekabet yasağı, önalım, geri alım ve alım hakları ile sözleşme cezası da devir sözleşmesinde belirtilir (m. 595/1). Şirket sözleşmesinde aksi yoksa devir ortaklar genel kurulunun onayıyla geçerli olur; genel kurul sebep göstermeden reddedebilir, şirket sözleşmesi devri yasaklayabilir, üç ay içinde ret olmazsa onay verilmiş sayılır (m. 595/2-7). Tescil için müdürler sicile başvurur; otuz gün içinde başvurulmazsa ayrılan ortak adının silinmesini isteyebilir (m. 598). Devir pay defterine de işlenir (m. 594).
Pay devrinde vergi
Gerçek kişi satıcıda, tam mükellef kurumlara ait olup iki yıldan fazla elde tutulan hisse senetlerinin satış kazancı değer artış kazancı sayılmaz (GVK mük. m. 80/1); özelgeler limited şirket payını ve senede ya da ilmühabere bağlanmamış anonim şirket payını aynı maddenin (4) numaralı bendindeki ortaklık hakkı saydığından istisna bunlarda uygulanmaz. Kurum satıcıda en az iki tam yıl aktifte kalan iştirak hisselerinin satış kazancının yüzde 75’i şartlarıyla kurumlar vergisinden istisnadır (KVK m. 5/1-e). Anonim ve limited şirketlerin pay devirlerine ilişkin kâğıtlar damga vergisinden istisnadır (488 sayılı DVK ek 2 sayılı tablo IV/16; 6728 sayılı Kanunla 2016’da eklendi).
Yabancı alıcı ve pay devir sözleşmesi
Yabancı yatırımcıların Türkiye’de yatırım yapması serbesttir ve yerli yatırımcıyla eşit muamele görürler (4875 sayılı Kanun m. 3/a); pay alımı izne bağlı değildir. Devirden sonra şirket ortaklık yapısını E-TUYS sistemine bir ay içinde işler (Uygulama Yönetmeliği m. 5); Rekabet Kurulu’nun 2010/4 sayılı Tebliğ’deki ciro eşikleri aşılıyorsa işlem kapanıştan önce izne sunulur. Pay devir sözleşmesi (SPA) tipik olarak bedeli, ön şartları, beyan ve tazminat hükümlerini, rekabet yasağını ve kapanış teslimlerini (ciro edilmiş senetler veya noter onaylı devir sözleşmesi, pay defteri kaydı, kurul kararları) düzenler. Yatırımcı girişinde pay sahipleri sözleşmesiyle birlikte okunmalıdır.
Sık sorulan sorular
Anonim şirkette pay devri için noter gerekir mi?
Hayır. Nama yazılı pay senedi ciro ve teslimle (TTK m. 490/2), senede bağlanmamış pay yazılı devir sözleşmesiyle (TBK m. 184) devredilir ve pay defterine işlenir (TTK m. 499). Noter onayı yalnızca limited şirkette zorunludur (TTK m. 595).
Diğer ortaklar devri engelleyebilir mi?
Limited şirkette evet: genel kurul onayı şarttır ve şirket sözleşmesinde aksi yoksa sebep göstermeden reddedilebilir (TTK m. 595). Anonim şirkette ancak esas sözleşmede bağlam hükmü varsa ve m. 493’teki bir ret sebebi bulunuyorsa.
Yabancının pay alması izne tabi mi?
Yatırım mevzuatı bakımından hayır: 4875 sayılı Kanun yatırım serbestisi ve eşit muameleyi güvence altına alır. Şirket devri E-TUYS üzerinden bir ay içinde bildirir; büyük işlemlerde Rekabet Kurulu izni gerekebilir.
Kaynaklar. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 489-499, 594-598; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 184; 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu mük. m. 80; 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu m. 5/1-e; 488 sayılı Damga Vergisi Kanunu ek 2 sayılı tablo IV/16; 4875 sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu m. 3 ve Uygulama Yönetmeliği m. 5.