Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonları nedir?
Sera Gazı Protokolü (GHG Protocol), 1998’den beri WRI (Dünya Kaynaklar Enstitüsü) ve WBCSD (Sürdürülebilir Kalkınma için Dünya İş Konseyi) tarafından ortaklaşa geliştirilen kurumsal emisyon muhasebesi için küresel standarttır. Emisyonları üç kapsama ayırır: Kapsam 1 (doğrudan), Kapsam 2 (satın alınan enerji) ve Kapsam 3 (değer zincirindeki diğer dolaylı emisyonlar). Kurumsal Standart ve Kapsam 3 Standardı birincil GHG Protokolü belgeleridir; 2025-2026 için büyük bir güncelleme süreci devam etmektedir.
Kapsam tanımları
- Kapsam 1 — Doğrudan emisyonlar: sahip olunan veya kontrol edilen kaynaklardan — kazanlar/fırınlar/araçlarda yanma, süreç emisyonları, kaçak emisyonlar (soğutucu akışkanlar, metan sızıntıları).
- Kapsam 2 — Satın alınan enerjiden dolaylı: elektrik, buhar, ısıtma, soğutma. İki raporlama yöntemi: konum-bazlı (şebeke ortalaması) ve piyasa-bazlı (REC/GO gibi sözleşmeli araçlar).
- Kapsam 3 — Diğer dolaylı: yukarı akışı (satın alınan mallar, sermaye malları, yakıt ve enerji bağlantılı, ulaşım, atık, iş seyahati, çalışan ulaşımı, kiralanan varlıklar) ve aşağı akışı (ulaşım, işleme, satılan ürünlerin kullanımı, ömür sonu, kiralanan varlıklar, franchise’lar, yatırımlar) kapsayan 15 kategori.
Kapsam 3 neden yeni sınır?
Çoğu şirket için Kapsam 3 toplam emisyonların %70-95’ini temsil eder — özellikle Kategori 1 (satın alınan mallar/hizmetler), 11 (satılan ürünlerin kullanımı) ve 15 (yatırımlar, finansal kuruluşlar için). Kapsam 3 raporlama artık CSRD’nin ESRS E1, SEC iklim kuralı (dava beklemede), CDP ve büyük tedarik programları kapsamında zorunludur. SBTi Net-Sıfır Standardı, Kapsam 3’ün toplamın ≥%40’ı olduğu durumda Kapsam 3 hedefleri gerektirir.
Türkiye’de uygulama
KGK’nın TSRS 2 standardı GHG Protokolünü tanır ve Kapsam 1+2 zorunlu; Kapsam 3 maddi kategorilerde zorunlu raporlama getirir. CBAM (Karbon Sınırı Düzenleme Mekanizması), ihracatçı Türk üreticilerini Kapsam 1 emisyon raporlamasına zorlayan ilk pratik uygulamadır. SBTi taahhüt eden Türk şirketleri 2025+ döngüsünde Kapsam 3 hedefleri belirleme baskısı altındadır.
Yapın: kurumsal ve operasyonel sınırı belirleyin; önce Kapsam 1+2 hesaplayın; 15 kategori genelinde Kapsam 3 önemlilik taraması yürütün; güvence için metodolojileri belgeleyin.
Yapmayın: zor olduğu için Kapsam 3’ü atlamayın — güvence sağlayıcılar ve derecelendirme kuruluşları artık maddi atlamaları cezalandırır.