Türkiye’deki bir espor organizasyonu on dokuz yaşındaki bir oyuncuyla bir yayıncının oyununu bir sezon oynaması için sözleşme imzalar, maçlarını yayınlar, formasını satar ve sözleşme bitmeden onu bir Avrupa takımına bonservisle transfer etmeyi umar. Bu fiillerin her biri ayrı bir hukuk alanına aittir ve ilk soru, oyuncunun işçi mi sporcu mu olduğu, gerisinin çoğunu belirler. 4857 sayılı İş Kanunu’nun 4. maddesi sporcuları Kanunun dışında tutar; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) da hizmet sözleşmesini İş Kanunu’nun kıdem, ihbar ve iş güvencesi rejimi olmadan yönetir. Profesyonel bir oyuncunun bu anlamda sporcu olup olmadığı federasyon lisansına bağlıdır ve cevabın vergi, fesih ve organizasyonun güvendiği bonservis hükmü için sonuçları vardır. Bu yazı işçi–sporcu testini, her iki hâlde uygulanan TBK kurallarını, oyuncu sözleşmesinin yapısını, transfer ve bonservis mekaniğini, imaj hakkı ve yayın gelirini, vergi oranını, küçükler sorununu ve tüm üçgenin üzerindeki yayıncının konumunu anlatıyor. Oyun hukuku rehberimizin espor bölümünü genişletiyor ve TBK 444 rekabet yasağı yazımızdan yararlanıyor.
İşçi mi sporcu mu: m.4 istisnası
4857 sayılı Kanunun 4/1-g maddesi Kanunun sporcular hakkında uygulanmayacağını söyler. Kanun terimi tanımlamaz; mahkemeler istisnayı ilgili federasyon aracılığıyla verilen lisansla profesyonel olarak spor yapan ve organize müsabakalara katılan kişilere uygulamış, işi yalnızca sporla ilgili olanları dışında bırakmıştır. Esporun 2018’den bu yana Gençlik ve Spor Bakanlığı bünyesinde bir federasyonu var: sporcu lisansı veren, kulüpleri ve müsabakaları tescil eden Türkiye E-Spor Federasyonu. Bu federasyondan lisanslı, tescilli bir kulüp adına federasyonca tanınan müsabakalarda yarışan bir oyuncunun m.4 anlamında sporcu sayılma iddiası güçlüdür; profesyonel futbolcu ve basketbolculara ilişkin Yargıtay çizgisi de aynı yöne işaret eder. Lisanssız oyuncu, ara sıra yarışan içerik üreticisi, koç, analist ya da menajer sporcu değildir ve organizasyonun talimatıyla ücret karşılığı çalışıyorsa 4857 sayılı Kanun kapsamında işçidir; ilk on çalışan yazımızda anlattığımız kuralların tamamı uygulanır. Organizasyonlar bu yüzden kişi başına hangi rejimin uygulandığını bilmeli ve kadrodaki herkes için “oyuncu”nun “sporcu” demek olduğunu varsaymamalıdır.
TBK’nın verdiği ve aldığı
İş Kanunu uygulanmadığında hizmet sözleşmesi TBK m.393–447’ye tabidir. 393. madde hizmet sözleşmesini işçinin işverene bağımlı olarak belirli veya belirsiz süreyle iş görmeyi, işverenin de ücret ödemeyi üstlendiği sözleşme olarak tanımlar; sporcunun sezon sözleşmesi belirli süreli bir hizmet sözleşmesidir. TBK ücretin korunmasını, işverenin işçinin kişiliğini ve sağlığını koruma borcunu (m.417), tatilleri, belirsiz süreli sözleşmelerde fesih bildirim sürelerini (m.432), haklı sebeple feshi (m.435) ve işverenin sebepsiz feshinde tazminatı ve m.444–447 rekabet yasağı kurallarını öngörür. İş Kanunu’nun kıdem tazminatını, otuz işçi iş güvencesi rejimini ya da zorunlu fazla mesai zamlarını öngörmez ve İş Kanunu’ndaki “objektif neden” şartı olmadan belirli süreye izin verir; sezon sözleşmelerinin norm olmasının nedeni budur. Espor sözleşmeleri kaleme alınırken iki TBK kuralı belirleyici olur. m.420/1 hizmet sözleşmelerine sadece işçi aleyhine konulan ceza koşulunu geçersiz sayar; yalnızca oyuncunun ödeyeceği bonservis ya da “ihlal bedeli” geçersizdir, dolayısıyla her ceza karşılıklı olmalı ya da farklı kurgulanmalıdır. m.420/2 ise işçinin alacağına ilişkin ibranameyi yalnızca yazılı, fesihten en az bir ay sonra, tür ve miktar bakımından açık ve banka aracılığıyla eksiksiz ödenmiş olduğunda geçerli sayar; oyuncunun sezon sonu tasfiyesi böyle belgelenmelidir.
Oyuncu sözleşmesi
Lisanslı oyuncu için sezon sözleşmesi şu sırayla şunları ele almalıdır: süre ve kapsanan müsabakalar, federasyon lisansını alma ve koruma ile federasyonun ve yayıncının kurallarına uyma yükümlülüğü; temel ücret, banka aracılığıyla ödeme takvimi ve ödül parasının paylaşımı (organizasyonun payı ve aktarım zamanı belirtilerek); performans ve yayın görevleri, antrenman saatleri ve m.417’nin istediği sağlık ve dinlenme hükümleri; rekabetçi oyunda münhasırlık ve oyuncunun kişisel yayın kanalının durumu; aşağıda ele alınan imaj hakları; ekipman, seyahat ve kamp masrafları; federasyonun disiplin talimatlarıyla uyumlu disiplin kuralları; iki taraf için m.435 ölçütüyle haklı sebeple fesih ve karşılıklı, dolayısıyla m.420 karşısında geçerli tazminat formülüyle sebepsiz fesih; transfer mekanizması; m.444–447 sınırları içinde (yazılı, yer, süre ve konu bakımından sınırlı, iki yılı aşmayan) rekabet yasağı ya da ayartmama, ki gerçek rekabet avantajı olan oyuncu için çoğunlukla transfer mekanizmasıyla değiştirilmesi daha iyidir; ve uyuşmazlık çözümü, sportif uyuşmazlıkları federasyon disiplin ve tahkim organlarının, sözleşme alacaklarını genel mahkemelerin ele aldığı notuyla.
Geçersiz ceza olmadan transfer ve bonservis
Futbolun transfer sistemi federasyon kurallarına dayanır; Türkiye’de espor federasyon lisanslamasına sahiptir ama karşılaştırılabilir bir kanuni transfer rejimi yoktur; dolayısıyla oyuncunun sözleşme ortasında ayrılması sözleşme meselesidir. Yaygın yapı üç taraflı bir düzendir: oyuncu ile mevcut organizasyon anlaşmalı erken fesihte uzlaşır, yeni organizasyon oyuncuyu serbest bırakma karşılığı olarak mevcut organizasyona bir “transfer bedeli” öder ve oyuncu yeni sözleşme imzalar. Oyuncu sözleşmesinde herhangi bir alıcı takımın ödeyeceği serbest bırakma bedelini sabitleyen ve bu bedel teklif edilirse organizasyonu oyuncuyu bırakmakla yükümlü kılan hüküm caiz bir mekanizmadır, çünkü yalnızca oyuncuyu değil organizasyonu ve üçüncü kişileri bağlar; oyuncuyu erken ayrılırsa şahsen bedel ödemeye zorlayan hüküm m.420 cezasıdır ve geçersizdir. Organizasyon oyuncuya yatırım yapmışsa (imza bonusu, eğitim) bonusu oyuncunun inisiyatifiyle erken ayrılışta oranlı geri ödenebilir kurgulayabilir; mahkemeler makul ve etkisi karşılıklıysa bunu ceza değil ücret düzenlemesi olarak görür. Tüm bedeller ve tasfiyeler banka üzerinden geçmelidir; 7405 sayılı Spor Kulüpleri ve Spor Federasyonları Kanunu’nun 20/9. maddesi tescilli spor kulüpleri ve spor anonim şirketleri adına veya hesabına yapılan ödeme ve tahsilatların, Hazine ve Maliye Bakanlığınca belirlenen parasal sınırlar dahilinde banka, finansal kuruluş ya da PTT aracılığıyla yapılmasını zorunlu kılar ve Bakanlığa tescil olan espor organizasyonları bu kategoriye girer.
İmaj hakkı, yayın ve ürünler
Oyuncunun adı, görüntüsü, sesi ve oyuncu etiketi Medeni Kanun m.24 ve 25 ile korunan kişilik haklarıdır; görüntüsü ayrıca eser niteliğinde olmasa da portrelerin tasvir edilenin muvafakati olmadan teşhir ya da yayımını yasaklayan FSEK m.86 ile korunur. Kişilik hakları devredilemez; lisanslanabilir. Sözleşme bu yüzden organizasyona süre ve tanımlı tükenme dönemi için oyuncunun görüntüsünü, adını ve etiketini takım ürünleri, sponsor aktivasyonları, yayınlar ve sosyal medya için kullanma lisansı vermeli, lisansın münhasır olup olmadığını söylemeli, çatışma kurallarına tabi olarak oyuncunun kişisel kanallarını ve kişisel sponsorluklarını ayrı tutmalı ve oyuncunun bireysel kimliğini taşıyan ürünlerde gelir payı öngörmelidir. Oyuncunun kendi kanalından yayın geliri sözleşme aksini söylemedikçe oyuncuya aittir; organizasyon yayın saati istiyorsa bu saatler çalışma süresidir ve gelirinin akıbeti açık olmalıdır. Organizasyona ayrılan sponsorluk kategorileri (donanım, enerji içeceği; yetkisiz bahsin reklamı 7258 sayılı Kanunun 5. maddesi uyarınca suçtur, bahis sponsorlarına ilişkin lig ve yayıncı kuralları ayrıca kontrol edilmelidir) listelenmelidir. Oyuncu etiketi marka olarak tescil edilebilir olduğundan sözleşme kimin tescil edebileceğini ve ayrılışta ne olacağını söylemelidir; olağan cevap etiketin oyuncuda kalmasıdır.
Vergi, küçükler ve üçgenin üstündeki yayıncı
193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu Geçici m.72, 31 Aralık 2028’e kadar sporculara yapılan ücret ve ücret sayılan ödemelere sabit oranlı tevkifat uygular: lig usulüne tabi spor dallarında en üst lig için yüzde yirmi, en üst altı lig için yüzde on, diğer ligler için yüzde beş; lig usulüne tabi olmayan spor dalları ile milli sporculara uluslararası müsabaka ödemelerinde yüzde beş; m.94 uyarınca ayrıca tevkifat yapılmaz ve yıllık beyanname yalnızca toplam tarifenin dördüncü dilimini aşarsa gerekir. Espor oyuncusunun yararlanması aynı sporcu nitelendirmesine bağlıdır; lisanslı oyuncuyu m.4 bakımından sporcu sayan organizasyon vergide de sporcu rejimini tutarlı uygulamalı, lisanssız oyuncuyu işçi sayan ise olağan tarifeye göre stopaj yapmalıdır. Küçükler esporda yaygındır: Medeni Kanun m.16 uyarınca ayırt etme gücüne sahip küçük yasal temsilcisinin rızası olmadan borç altına giremez; on altı yaşındaki oyuncuyla sözleşmeye ebeveyn imzası gerekir ve organizasyonun m.417 özen yükümlülükleri ağırlaşır. Hepsinin üstünde, oyunu telif eseri olarak elinde tutan ve müsabakalarda kullanımını lisanslayan yayıncı oturur; yayıncının turnuva kuralları uygunluk, kadro kilitleri, yayın hakları ve davranışı yönetir ve bunlarla çatışan oyuncu sözleşmesi uygulamada icra edilemez, çünkü kimin oynayacağına mahkeme değil yayıncı karar verir. Her espor sözleşmesi yayıncının kurallarını atıfla içermeli ve değişme riskini paylaştırmalıdır.
Oyuncularımız federasyon lisanslı değil. İşçi midirler?
Talimatınızla ücret karşılığı çalışıyorlarsa evet, 4857 sayılı Kanun kapsamında; kıdem, ihbar ve otuz çalışanın üzerinde iş güvencesi sonuçlarıyla. Lisanslamak analizi değiştirir; bilinçli karar verin ve bordro ile vergide aynı muameleyi uygulayın.
Oyuncu sözleşmesine bonservis hükmü koyabilir miyiz?
Yalnızca oyuncunun ödeyeceği ceza olarak değil; TBK m.420 bunu geçersiz kılar. Sabit bedelli üçüncü kişi teklifiyle tetiklenen, organizasyona yüklenen bir serbest bırakma yükümlülüğü ya da oranlı geri ödenebilir imza bonusu olarak kurgulayın ve tüm ödemeleri bankadan geçirin.
Oyuncunun etiketi ve kanalı kimin?
Lisanslanmadıkça kişilik hakkı olarak oyuncunun. Organizasyona takım kullanımları için süreli lisans verin, kişisel kanalı çatışma kurallarıyla ayırın ve etiketle kanalın ayrılışta oyuncuyla gideceğini açıkça yazın.
İlgili: espor · stopaj · Türkiye’de oyun hukuku · rekabet yasağı.
Kaynak. 4857 sayılı İş Kanunu (m.4); 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (m.393, 417, 420, 432, 435, 444–447); 7405 sayılı Spor Kulüpleri ve Spor Federasyonları Kanunu (m.14, 20); 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu (Geçici m.72); 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (m.16, 24–25); 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (m.86); 7258 sayılı Futbol ve Diğer Spor Müsabakalarında Bahis ve Şans Oyunları Düzenlenmesi Hakkında Kanun (m.5).
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut bir durumun değerlendirilmesi için hukuki destek alınmalıdır.
