Çalışan Hisse Opsiyon Planları (“ESOP”), yetenekli çalışanları kazanmak ve elde tutmak isteyen girişimler ve şirketler için önemli bir araç hâline gelmiştir. ESOP’lar, çalışanların şirket ortağı olmasına ya da şirket paylarına bağlı mali haklardan yararlanmasına imkân tanır. Çalışan ve ortak menfaatlerinin bu şekilde hizalanması, şirketin genel başarısına ve uzun vadeli sürdürülebilirliğine katkı sağlar.
2 Ağustos 2024 tarihinde, 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’na (“GVK”) “hizmet erbabına pay senedi verilmek suretiyle sağlanan menfaatlerde ücret istisnası” eklenmiştir (“Değişiklik”). Bu Değişiklik, ESOP kapsamında çalışanlarca iktisap edilen paylar bakımından gelir vergisinden istisna getirmiştir.
Bu yazıda (i) ESOP kavramını kısaca açıklayacak ve Türk hukuku bakımından dikkat edilmesi gereken temel hususları inceleyeceğiz; (ii) ardından GVK ile getirilen istisnanın önemini ele alacağız.
ESOP Nedir?
ESOP, çalışanların herhangi bir mali katkı yapmadan şirketin başarısına ortak olmasına olanak tanır. Türk hukukunda çeşitli biçimlerde uygulanabilir:
Doğrudan Pay Devri
Bu yapıda paylar, çoğunlukla süreye, performansa veya her ikisine bağlı bir hak ediş (vesting) takvimi çerçevesinde çalışanlara bedelsiz olarak devredilir. Hak ediş koşulları sağlandığında çalışan payların mülkiyetini kazanır. Çalışana devredilen payların değeri, çalışanın geliri sayılır.
Hisse Opsiyonları
Çalışana, gelecekte önceden belirlenmiş bir fiyattan pay satın alma opsiyonu tanınır. Bu hak çoğunlukla belirli hak ediş kriterlerinin sağlanmasına bağlıdır. Kriterler karşılandığında çalışan, opsiyonunu kullanarak payları iktisap edebilir. Çalışanın paylar için ödediği tutar ile devir anındaki pay değeri arasındaki fark, çalışanın gelirini oluşturur.
Phantom (Gölge) Paylar
“Gölge pay” olarak da bilinen bu uygulamada gerçek bir pay sahipliği söz konusu değildir. Çalışanlara prim sağlama niteliğindeki bu programda çalışan, şirkette ortak olmadan paylardan türetilen nakit ödemelerden yararlanır. Niteliği gereği phantom paylar, diğer ESOP programlarındaki gibi fiziki bir pay iktisabı yerine paylara ilişkin mali hakları sunar ve ücrete ek bir mali menfaat sağlar.[1]
Türk Hukukunda ESOP
ESOP’lar, Değişiklik ile getirilen vergi istisnasından önce Türk hukukunda açıkça düzenlenmemiş olsa da, sözleşme özgürlüğü ilkesi ve genel hükümler çerçevesinde uygulanabilir. Bu nedenle ESOP’ların genel mevzuata uygun biçimde yapılandırılması ve uygulanması gerekir.
Kapsamlı bir yasal çerçevenin bulunmamasına rağmen ESOP’lar, çalışanları motive etmek ve şirketlerin uzun vadeli başarısını desteklemek için girişim ekosisteminde etkin biçimde kullanılmaktadır.
1. Türk Şirketler Hukuku Bakımından ESOP
Mülkiyet sınırı: 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun (“TTK”) 379. maddesi uyarınca şirketler, sermayelerinin %10’unu aşan oranda kendi paylarını iktisap edemez. Bu sınırlama, ESOP kapsamında dağıtılacak paylar için de geçerlidir. Dağıtılacak paylar bu sınırı aşıyorsa, paylar kurucular tarafından elde tutulmalı veya şarta bağlı sermaye artırımı yoluyla ihraç edilmelidir.
Operasyonel maliyet: TTK uyarınca, kayıtlı sermaye sistemine tabi olmayan şirketlerin sermaye artırımı için bakanlık temsilcisinin katılımıyla genel kurul yapması gerekir.[2] Girişimlerin büyük kurumsal yapılara karşı avantajı hızlı hareket edip karar alabilmeleridir; ancak girişimler karmaşık ortaklık yapılarına sahip olabilir. ESOP’u şarta bağlı sermaye artırımıyla uygulamanın dezavantajı, noter ve tescil masrafları, operasyonel yük ve zaman kaybı ihtimalidir.
Pay devirlerine getirilen sınırlamalar: Ayrıca TTK md. 493, ESOP kapsamında dağıtılan paylara uygulanabilecek devir sınırlamalarını düzenler; bu, kilit çalışanların elde tutulması ve ortaklık yapısının istikrarı açısından kritik olabilir. Çalışanlara pay opsiyonu sağlamanın hukuki yöntemlerinin pay sahipleri sözleşmesinde ve esas sözleşmede tanımlanması, ortaklar ile çalışanlar arasında ileride doğabilecek uyuşmazlıkları önlemeye yardımcı olur.
2. Türk İş Hukuku Bakımından ESOP
4857 sayılı İş Kanunu’nun 32. maddesi uyarınca ücretin nakden ödenmesi gerekir. Bu nedenle ESOP, çalışanın asıl ücretini oluşturamaz; ancak ek bir menfaat olarak sağlanabilir. Bu menfaatler, çalışanın temel ücretine bağlı olmayan, şirketin performansına veya başka kriterlere bağlanan prim ya da diğer teşvikler şeklinde olabilir.
Çalışana tanınan pay iktisap hakkı, duruma göre prim veya teşvik niteliği taşıyabilir. Şirket, belirli başarı kriterlerinin sağlanması hâlinde çalışana payları bedelsiz veya indirimli vermeyi taahhüt ediyorsa, pay iktisap hakkı prim sayılabilir. Buna karşılık, herhangi bir performans koşulu olmaksızın takdir göstermek veya çalışan bağlılığını güçlendirmek amacıyla bedelsiz ya da indirimli pay hakkı tanınıyorsa, bu bir teşvik kabul edilebilir. Payların gerçek değeri üzerinden iktisap hakkını ise prim veya teşvikten ziyade farklı bir yan menfaat (fringe benefit) olarak değerlendirmek daha yerinde olabilir.
3. Türk Vergi Hukuku Bakımından ESOP ve Yeni Vergi İstisnası
a. ESOP’ların Vergisel Yönleri
Yapılan ödemenin niteliği GVK’nın 61. maddesi uyarınca “ücret” olarak tanımlanır. Ücret, işverene tabi belirli bir işyerine bağlı olarak çalışanlara hizmet karşılığı sağlanan ve parayla ifade edilebilen ayni ve nakdi menfaatlerdir. Bu kapsamda, çalışanlara bedelsiz veya indirimli sağlanan paylar da ücret sayılır; bu ödemeler bordroya dâhil edilerek stopaj yoluyla vergilendirilir. Bu ekonomik menfaatin vergilendirilmesi, payların çalışanlara hukuken veya ekonomik olarak devredildiği anda gerçekleşir. Diğer bir deyişle, çalışanlara tanınan pay opsiyonları opsiyonun verildiği anda değil, paylar fiilen çalışana devredildiğinde vergilendirilir.[3]
b. Gerçek Pay Devirlerinin Vergilendirilmesi ve Yeni Vergi İstisnası
Çalışanlara sağlanan paylar, emekleri karşılığında ödenen bir ücret türü olarak kabul edilir ve önceden GVK md. 61 kapsamında vergilendirilirdi. Ancak Değişiklik, ESOP kapsamında verilen payların gelir vergisinden istisna olacağını öngörmektedir. Bu istisnadan yararlanmak için aşağıdaki koşulların sağlanması gerekir:
- Şirketin, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nca belirlenen kriterlere göre teknogirişim şirketi olarak sınıflandırılması.
- Payların çalışana devri anındaki gerçek değerinin, o yıla ilişkin brüt ücretini aşmaması.[4]
Bu koşullar sağlanırsa, çalışan iktisap tarihinden itibaren paylar üzerinde aşağıdaki vergilendirmeye tabi olur:
- 3 yıl içinde elden çıkarılan paylar için istisna edilen verginin %100’ü.
- 4 ila 6 yıl arasında elden çıkarılan paylar için %75’i.
- 7 ila 12 yıl arasında elden çıkarılan paylar için %25’i.
Vergi, vergi ziyaı cezası uygulanmaksızın ancak gecikme faiziyle birlikte şirket tarafından ödenir.
Çalışanlar payları iki yıldan uzun süre elde tutup sattıklarında, GVK’nın mükerrer 80/1(1) maddesi uyarınca değer artışı kazancı vergisi uygulanmaz. Bu nedenle çalışanların istisnadan yararlanabilmesi için pay senetlerinin mümkün olan en kısa sürede bastırılması büyük önem taşır. Bununla birlikte bu istisna yalnızca tam mükellef şirketlerin payları için geçerlidir. Tam mükellef olmayan yabancı şirketlerin payları, iki yıl elde tutulsa dahi bu istisnadan yararlanamaz ve değer artışı kazancı vergisine tabi olur.[5]
Phantom (Gölge) Payların Vergilendirilmesi
Bu durumda çalışanın elde ettiği ekonomik menfaat, çalışan ücretlerine ilişkin esaslara göre vergilendirilmeli ve bordroya dâhil edilmelidir.[6]
Türkiye’de ESOP’ların Güncel Görünümü ve Geleceği
Küresel ölçekte ESOP kullanımı, Silikon Vadisi gibi teknoloji merkezlerinde görülen ciddi büyümeyle birlikte artmaktadır. Türkiye’de ESOP uygulaması hâlâ erken aşamada olsa da, özellikle nitelikli yeteneği çekmeye ve elde tutmaya çalışan girişimler arasında eğilim güçlenmektedir. Yasal çerçevenin ve vergi teşviklerinin gelişmesiyle birlikte ESOP’ların Türk kurumsal yapısının daha yaygın ve ayrılmaz bir parçası hâline gelmesi beklenmektedir.
İleriye bakıldığında ESOP’ların evrimi, ESOP işlemlerinde şeffaflık ve güvenliği artırmayı vadeden blok zinciri gibi teknolojik gelişmelerden etkilenebilir. Türk girişim ekosistemi büyümeye devam ettikçe, sürdürülebilir başarı arayışında hem çalışanlara hem de şirketlere karşılıklı fayda sunan ESOP kullanımı da artacaktır.
[1] Aydın, S. (13 Nisan 2022). Startup Hukuku – Çalışanlara Gölge Pay Opsiyonu Sağlanması – Phantom Stock. Startup Hukuku.
[2] Anonim Şirketlerin Genel Kurul Toplantılarının Usul ve Esasları ile Bu Toplantılarda Bulunacak Bakanlık Temsilcileri Hakkında Yönetmelik md. 32/2 uyarınca, tek pay sahipli şirketlerin genel kurulunda bakanlık temsilcisinin bulunması zorunlu değildir.
[3] Dr. Öğr. Üyesi Kadir Baş, Çalışanların Pay Sahipliği Yoluyla Anonim Şirketlere Katılımı, s. 376.
[4] Aşan tutar gelir vergisine tabi olur.
[5] Kadir Baş, a.g.e., s. 377.
[6] Kadir Baş, a.g.e., s. 378.
