TDM istisnası ve opt-out nedir?
AB’nin metin ve veri madenciliği (TDM) istisnaları, Dijital Tek Pazar Direktifi’nin 3 ve 4. maddelerinde yer alır ve hukuka uygun erişilen eserlerin madencilik amacıyla çoğaltılmasına izin verir. M. 3 araştırma kurumlarını genişçe kapsar; m. 4 ise ticari yapay zeka eğitimi dahil herkesi — hak sahibi haklarını saklı tutmadıkça. Bu saklama opt-out’tır: çevrimiçi erişime açılan içerikte makine tarafından okunabilir biçimde ifade edilmelidir; pratikte robots.txt tipi sinyaller, metadata veya site koşulları.
İki madde alanı nasıl paylaşır?
- M. 3 — araştırma kurumları ile kültürel miras kurumlarının bilimsel araştırması; hak sahipleri bunu sözleşmeyle dışlayamaz;
- M. 4 — geri kalan herkes, hukuka uygun erişim ve çekince yokluğu şartıyla; kazınmış web içeriğiyle ticari model eğitimi bu hükme dayanır — bu da opt-out uyumunu eğitim amaçlı veri kazımanın hukuki sınırı yapar;
- Test “kamuya açıktı” değildir — hukuka uygun erişim + çekince yokluğudur.
Hukuki boyut
AI Act bunu özel hukuk riskinden düzenleyici yükümlülüğe çevirir: m. 53, GPAI sağlayıcılarından TDM çekincelerine saygılı bir telif politikası ister; uyum, dava ihtimali hesabı olmaktan çıkıp belgeli ve denetlenebilir hale gelir. Aynı hüküm eğitim içeriği özetini de doğurur; iki belge arasındaki uyumsuzluk bariz bir denetim hedefidir. Genel amaçlı yapay zeka modeli sağlayıcıları opt-out işlemeyi politikadaki bir paragraf olarak değil, tarayıcıdaki bir mühendislik gereği olarak ele almalıdır.
Türkiye farkı
FSEK’te (5846 sayılı Kanun) TDM istisnası yoktur: Türkiye’de korunan eserlerle eğitim, lisanslamaya veya iktibas gibi daha dar zeminlere dayanır — hiçbiri korpus ölçeğinde çoğaltma için tasarlanmamıştır. AB düzeyi opt-out hijyenini küresel uygulamayı bu asimetri yüzünden öneriyoruz: AB’de m. 4 kapsamında hukuka uygun bir hat, eserler korunuyor ve lisanssızsa Türk hukukunda yine telif hakkını ihlal edebilir.
Yapın: her kaynak için erişimin hukuka uygun olup olmadığını ve kazıma anında çekince bulunup bulunmadığını kayıt altına alın. Yapmayın: kamuya açıklığı izin saymayın; AB istisnasının sınır ötesine taşındığını da varsaymayın — istisna AB sınırında biter.
İlgili rehberler: Yapay Zeka Çıktısının Sahibi Kim? FSEK ve AB Hukukunda Eğ….
Kaynak. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu. Kanun bağlantıları mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel resmî metinlere gider.