Kayıt dışı istihdam nedir?
Kayıt dışı istihdam, Sosyal Güvenlik Kurumu’na (SGK) bildirilmeyen veya gerçek ücret/saatten daha düşük bildirilen (“eksik bildirim”) iş ilişkilerini ifade eder. Her iki form da 5510 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nu ve 4857 sayılı İş Kanunu’nun 81-90. maddelerini ihlal eder. Türkiye’de tarım, inşaat, turizm/konaklama ve ev hizmetlerinde uzun süredir yapısal kayıt dışılık vardır. SGK ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı rutin ve risk bazlı denetimler yapar.
İşveren yaptırımları
- Geç tescil: bildirilmeyen işçi başına idari para cezası (güncel: 2 aylık asgari ücret).
- Prim borcu: geriye dönük SGK primi artı faiz artı gecikme zammı.
- Vergi borcu: geriye dönük gelir vergisi stopajı artı damga vergisi.
- Kamu ihalesi yasağı: süregelen kayıt dışı istihdam kamu ihalelerinden men edebilir.
- Cezai sorumluluk: sistematik bildirmeme 213 sayılı VUK Madde 359 (vergi kaçakçılığı) suçlamasına neden olabilir.
İşçi çareleri
İşçiler bildirilmemiş çalışma dönemlerini geriye dönük tespit ettirmek için İş Mahkemesi’nde “hizmet tespit davası” açabilir. Karar kesinleştiğinde SGK hizmet kaydını yeniden oluşturur. Bu davalarda işin sona ermesinden itibaren 5 yıllık zamanaşımı uygulanır. İşçiler eş zamanlı kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, kullanılmayan izin ve fazla mesai talep edebilir.
Denetim ve yapılandırma döngüleri
Periyodik yapısal reform paketleri (“yapılandırma” veya “varlık barışı”) indirimli faizle prim borcu ödeme pencereleri sunar. Bunlar genelde bireysel işçi taleplerini sonlandırmaz — sadece SGK borcunu.
Yapın: her işçiyi istihdamın ilk günü SGK e-bildirge üzerinden tescil edin; bordro ile SGK’yı aylık uzlaştırın; denetim öncesi eksik bildirimleri proaktif düzeltin.
Yapmayın: “deneme süresi” veya “stajyer” etiketleriyle SGK tescilini ertelemeyin — her ikisi de tescil edilmelidir.