Genel işlem koşulları nedir?
Genel işlem koşulları (GİK), bir sözleşme yapılırken düzenleyenin, ileride çok sayıdaki benzer sözleşmede kullanmak amacıyla önceden ve tek başına hazırlayarak karşı tarafa sunduğu sözleşme hükümleridir (6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, TBK m. 20). Kullanım şartları, EULA, banka ve ödeme hizmeti çerçeve sözleşmeleri, sigorta poliçeleri, pazaryeri kuralları ve standart tedarik koşulları tipik örneklerdir.
Nitelendirme şekle bağlı değildir. Koşulların sözleşme metninde veya ekinde yer alması, kapsamı, yazı türü ve şekli önem taşımaz; metinlerin özdeş olmaması GİK sayılmalarını engellemez; her koşulun tartışılarak kabul edildiğine ilişkin kayıtlar da tek başına onları GİK olmaktan çıkarmaz (m. 20). Hükümler, hizmetlerini kanun veya yetkili makamlarca verilen izinle yürüten kişi ve kuruluşların hazırladığı sözleşmelere de niteliklerine bakılmaksızın uygulanır (m. 20); bankalar, ödeme ve elektronik para kuruluşları ve sigorta şirketleri bu kapsamdadır.
TBK kuralları (m. 21-25)
- Sözleşmeye girme (m. 21): karşı tarafın menfaatine aykırı koşullar, ancak düzenleyen sözleşme yapılırken bunların varlığı hakkında açıkça bilgi verip içeriğini öğrenme imkânı sağlamışsa ve karşı taraf kabul etmişse sözleşmeye girer; aksi hâlde yazılmamış sayılır. Sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı koşullar da yazılmamış sayılır.
- Etkisi (m. 22): sözleşmenin diğer hükümleri geçerliliğini korur; düzenleyen, yazılmamış sayılan koşullar olmasaydı sözleşmeyi yapmayacağını ileri süremez.
- Yorum (m. 23): açık ve anlaşılır olmayan ya da birden çok anlama gelen hüküm düzenleyenin aleyhine, karşı tarafın lehine yorumlanır.
- Değiştirme yasağı (m. 24): düzenleyene sözleşmeyi karşı taraf aleyhine tek yanlı değiştirme veya yeni düzenleme getirme yetkisi veren kayıtlar yazılmamış sayılır.
- İçerik denetimi (m. 25): GİK’e dürüstlük kurallarına aykırı olarak karşı tarafın aleyhine veya durumunu ağırlaştırıcı hükümler konulamaz.
Tüketici sözleşmeleri
Tüketiciye karşı 6502 sayılı Kanun haksız şart kuralını ekler: tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye dahil edilen ve dürüstlük kuralına aykırı biçimde tüketici aleyhine dengesizlik yaratan şartlar kesin olarak hükümsüzdür, sözleşmenin geri kalanı geçerliliğini korur (m. 5/1-2). Standart sözleşmedeki şartın müzakere edilmediği kabul edilir; aksini iddia eden düzenleyen bunu ispatlamakla yükümlüdür; yazılı şartlarda açık ve anlaşılır bir dil kullanılmalıdır (m. 5/3-4).
Uygulamada dikkat edilecekler
- Koşulları kabulden önce gösterin, kabul adımını aktif ve kayıt altında tutun.
- Müşteri aleyhine olan koşulları (sorumluluk sınırı, otomatik yenileme, fesih, yetkili mahkeme) genel bir atıfla bırakmayın, ayrıca vurgulayın.
- “Bu şartları her zaman değiştirebiliriz” yerine bildirim ve fesih hakkı öngörün.
- Sade bir dil kullanın: belirsizlik sizin aleyhinize yorumlanır.
Genel işlem koşulları kuralları şirketler arasında da uygulanır mı?
Evet. TBK m. 20-25 tüketicilerle sınırlı değildir; önceden hazırlanmış koşullar sunulan her tarafı korur. Tüketici sözleşmelerine ayrıca 6502 sayılı Kanun’daki haksız şart kuralı uygulanır.
“Her madde müzakere edilmiştir” kaydı kuralları dışarıda bırakır mı?
Hayır. TBK m. 20’ye göre böyle bir kayıt tek başına bir hükmü GİK olmaktan çıkarmaz; 6502 sayılı Kanun’a göre de standart bir şartın müzakere edildiğini düzenleyen ispatlamalıdır.
İlgili: EULA, SaaS. Ayrıntılı okuma: Türk SaaS için kullanım şartları, sanal eşya ve EULA.
Kaynak. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu; 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun. Kanun bağlantıları mevzuat.gov.tr üzerindeki güncel resmî metinlere gider.