AMM (Otomatik Piyasa Yapıcı) nedir?
Bir Otomatik Piyasa Yapıcı (AMM), merkeziyetsiz borsalarda geleneksel emir defteri eşleştirmesinin yerine formül-bazlı fiyatlama koyan akıllı sözleşme algoritmasıdır. AMM’ler likidite havuzları ve fiyatlama fonksiyonu (bonding curve) kullanarak fiyat verir ve işlemleri otomatik takas eder. AMM’ler DeFi likiditesinin ilk dalgasını açtı (Uniswap 2018’de başladı) ve baskın DEX mimarisi olmaya devam ediyor.
AMM formül aileleri
- Sabit çarpım (x·y=k): Uniswap v2; simetrik çiftler; büyük işlemlerde yüksek slippage.
- Sabit toplam (x+y=k): stablecoin çiftleri; dengede sıfır slippage ancak tükenme riski.
- StableSwap (Curve): sabit toplam + çarpım hibridi; düşük-slippage stable-stable işlemler için optimize.
- Ağırlıklı havuzlar (Balancer): özel ağırlıklarla N token; zincir üstü endeks fonu gibi işler.
- Konsantre likidite (Uniswap v3): LP’ler fiyat aralığı seçer; sermaye verimliliği v2 temeline göre 100-4000x.
AMM ve emir defteri karşılaştırması
- AMM: her zaman açık likidite, pasif LP katılımı, öngörülebilir algoritmik fiyatlar; ancak ölçekte sermaye-verimsiz.
- Emir defteri (CLOB): daha sıkı spread, profesyonel MM faaliyeti; ancak derin likidite ve aktif piyasa yapma gerektirir.
- Hibrit modeller: dYdX, GMX, Hyperliquid — zincir-üstü veya zincir-dışı emir defteri ile zincir-üstü takas.
Türk DeFi katılımı
AMM’ler Türk kullanıcılar için en yaygın DEX deneyimidir (Uniswap, PancakeSwap, Trader Joe). MASAK ve SPK düzenlemeleri DEX/AMM kullanımını doğrudan kısıtlamaz ancak fiat-on/off-ramp adımları MASAK Travel Rule kapsamındadır. Cüzdan doğrudan etkileşimi (non-custodial AMM kullanımı) düzenleyici çevre dışındadır ancak gelir vergisi rejimi belirsizdir.
Yapın: denetlenmiş AMM’ler (Uniswap, Curve, Balancer) kullanın; DEX agregatörleri (1inch, ParaSwap) arasında execution fiyatlarını karşılaştırın; MEV-farkında router’ları izleyin.
Yapmayın: sınırsız token harcama onayı vermeyin; kullanılmayan onayları etherscan.io/tokenapprovalchecker üzerinden iptal edin.