Tahakkuk esası muhasebe nedir?
Tahakkuk esası muhasebe, geliri kazanıldığında ve gideri gerçekleştiğinde: nakdin ne zaman hareket ettiğine bakmaksızın: tanır. TFRS, IFRS ve US GAAP uyarınca en küçük işletmeler haricinde standart şarttır; çünkü yalnızca nakdi takip etmekten ekonomik performansın daha sadık temsilini sağlar.
İki temel direk
- Gelir tanıma (TFRS 15 / IFRS 15 / ASC 606): gelir, nakit tahsil edildiğinde değil edim yükümlülükleri yerine getirildiğinde tanınır. Yıllık peşin ödenen bir SaaS aboneliği hizmet süresine aylık yaygınlaştırılır.
- Eşleştirme ilkesi: giderler, üretmesine yardım ettikleri gelir ile aynı dönemde tanınır. Çok yıllı bir sözleşme için ödenen satış komisyonu genellikle aktifleştirilip sözleşme süresine itfa edilir; itfa süresi bir yıl veya daha kısa olacaksa IFRS 15 doğrudan gider yazılmasına izin verir.
Tahakkuk vs. nakit esası
- Nakit esası: daha basittir: nakit tahsil edildiğinde gelir, ödendiğinde gider. Çoğu rejimde sadece çok küçük işletmeler için izinlidir; GAAP/IFRS uyumlu değildir.
- Tahakkuk esası: nakit ile ekonomik faaliyet arasındaki zamanlama farkını köprülemek için alacak hesaplar, ödenecek hesaplar, ertelenmiş gelir ve tahakkuk eden giderleri kullanır.
Tahakkuk yarattığı kalemler
- Tahakkuk eden gelir: kazanılmış ama henüz faturalanmamış.
- Ertelenmiş gelir: edim öncesi tahsil edilen nakit: yükümlülük karşılanana kadar borç.
- Tahakkuk eden giderler: gerçekleşmiş ama henüz faturalanmamış veya ödenmemiş.
- Peşin ödenen giderler: zamanla gider olarak tanınmadan önce ödenen tutar.
Türkiye’de tahakkuk esası
Türkiye’de Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği’ndeki dönemsellik kavramı, gelir ve giderlerin tahakkuk esasına göre muhasebeleştirilmesini gerektirir. Serbest meslek kazancı (avukat, doktor) için kanun nakit esası kabul eder (GVK m. 67).
Kurucular neden bilmeli?
Nakit esasında bir SaaS işletmesi, yıllık sözleşmeler imzalandığında aşırı kârlı; yenileme hafif çeyreklerde aşırı zararlı görünür. Tahakkuk bunu ekonomik gerçekliğe dümdüz eder. Yatırımcılar due diligence‘ta tahakkuk esası finansal tablo bekler; nakit esası tablolar finans fonksiyonunun olgunluğunu sorgulatır.
Yapın: işletmenin çok dönemli sözleşmesi, peşin ödemesi veya önemli AR’si olduğu anda tahakkuk esasına geçin.
Yapmayın: tahakkuk esaslı bir işte nakit esası metriklerine göre yönetmeyin: zamanlamayı ekonomi ile karıştırır ve her iki yönde aşırı tepki verirsiniz.